Revision History

## ਭੂਮਿਕਾ
**ਭੰਗਾਣੀ ਦਾ ਯੁੱਧ** (18 ਸਤੰਬਰ 1688 ਈ.) ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਉਹ ਇਨਕਲਾਬੀ ਮੋੜ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਸਿੱਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਕੇਵਲ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਭਗਤੀ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਤਲਵਾਰ ਉਠਾ ਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਦੰਦ ਖੱਟੇ ਕਰਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ **ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ** ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਯੁੱਧ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੀ ਆਤਮ-ਕਥਾ **'ਬਚਿੱਤਰ ਨਾਟਕ'** ਵਿੱਚ ਇਸ ਯੁੱਧ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਦਾ ਬੜਾ ਰੌਂਗਟੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

## ਯੁੱਧ ਦੇ ਕਾਰਨ
1. **ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਈਰਖਾ:** ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਹਨ ਦੇ ਰਾਜਾ ਮੇਦਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਸੱਦੇ 'ਤੇ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਆਏ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕਵੀਆਂ ਦਾ ਦਰਬਾਰ ਸਜਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਧਦੀ ਸ਼ਾਨੋ-ਸ਼ੌਕਤ, 'ਰਣਜੀਤ ਨਗਾਰਾ' ਅਤੇ ਚਿੱਟਾ ਬਾਜ਼ ਦੇਖ ਕੇ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦਾ ਰਾਜਾ ਭੀਮ ਚੰਦ ਸੜ-ਬਲ ਗਿਆ।
2. **ਪ੍ਰਸਾਦੀ ਹਾਥੀ ਦਾ ਮਾਮਲਾ:** ਰਾਜਾ ਭੀਮ ਚੰਦ ਨੇ ਅਸਾਮ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਤਨ ਰਾਏ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਦੁਰਲੱਭ 'ਪ੍ਰਸਾਦੀ ਹਾਥੀ' ਮੰਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭੀਮ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਬੁਰੀਆਂ ਨੀਅਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
3. **ਫ਼ਤਹਿ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਵਿਆਹ:** ਗੜ੍ਹਵਾਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਫ਼ਤਹਿ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਧੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਭੀਮ ਚੰਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਜਮੇਰ ਚੰਦ ਨਾਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਗਨ ਭੇਜਿਆ, ਪਰ ਭੀਮ ਚੰਦ ਦੇ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਸ਼ਗਨ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲਿਆ।

## ਪਠਾਨਾਂ ਦੀ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਅਤੇ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਆਮਦ
- ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਠੀਕ ਪਹਿਲਾਂ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ (ਸਢੌਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ) ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਏ 500 ਪਠਾਨ ਸਿਪਾਹੀ (ਭੀਖਣ ਖ਼ਾਨ, ਨਜਾਬਤ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਹਯਾਤ ਖ਼ਾਨ) ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਰਲ਼ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਪਠਾਨ ਜਰਨੈਲ ਕਾਲੇ ਖ਼ਾਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਡਟਿਆ ਰਿਹਾ।
- ਜਦੋਂ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ੀ ਪਠਾਨਾਂ ਦੀ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ 700 ਮੁਰੀਦਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ।

## ਯੁੱਧ ਦਾ ਘਮਸਾਨ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮੇ
18 ਸਤੰਬਰ 1688 ਨੂੰ ਭੰਗਾਣੀ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਤੋਪਾਂ, ਤੀਰਾਂ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਟਕਰਾਅ ਹੋਇਆ:
- **ਮਹੰਤ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਦਾਸ (ਉਦਾਸੀ ਸਾਧੂ):** ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਦਾਸ ਨੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਕੁੱਬੇ (ਸੋਟੇ) ਨਾਲ ਪਠਾਨ ਸਰਦਾਰ ਹਯਾਤ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਖੋਪੜੀ ਚਕਨਾਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਚਿੱਤਰ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ:
  > *"ਮਹੰਤ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਹਯਾਤ ਖ਼ਾਨ ਸਿਰ ਝਾੜਿਆ॥ ਜਿਉਂ ਮਾਖਿਓਂ ਦੀ ਮੱਖੀ ਨੂੰ ਚੰਮੇਟ ਮਾਰਿਆ॥"*
- **ਬੀਬੀ ਵੀਰੋ ਦੇ ਪੁੱਤਰ:** ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬੀ ਵੀਰੋ ਦੇ ਪੰਜ ਸਪੁੱਤਰਾਂ (ਸੰਗੋ ਸ਼ਾਹ, ਜੀਤ ਮੱਲ, ਗੁਲਾਬ ਚੰਦ, ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਅਤੇ ਮਾਹਰੀ ਚੰਦ) ਨੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਜੌਹਰ ਦਿਖਾਏ। ਸੰਗੋ ਸ਼ਾਹ (ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ 'ਸ਼ਾਹ ਸੰਗਰਾਮ' ਕਿਹਾ) ਲੜਦਾ ਹੋਇਆ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਿਆ।
- **ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲਣਾ:** ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਕਮਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਅਜਿਹੇ ਅਚੂਕ ਤੀਰ ਚਲਾਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਾੜੀ ਸੈਨਾਪਤੀ ਹਰੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ਥਾਂਏਂ ਢੇਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

## ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਿੱਟੇ
- ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਪੈਰ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।
- ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਦੋ ਸਪੁੱਤਰ (ਸੱਯਦ ਮੁਹੰਮਦ ਅਸ਼ਰਫ਼ ਅਤੇ ਸੱਯਦ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ) ਅਤੇ ਇੱਕ ਭਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪੀਰ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਸਹਿਤ ਆਪਣਾ ਅੱਧਾ ਕੰਘਾ (ਕੇਸਾਂ ਸਮੇਤ), ਇੱਕ ਦਸਤਾਰ ਅਤੇ ਸਿਰੋਪਾਓ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੇ ਨਿਵਾਜਿਆ।
- ਭੰਗਾਣੀ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨੇ ਸਮੁੱਚੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜ਼ੁਲਮ ਅੱਗੇ ਝੁਕਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
1. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ, *ਬਚਿੱਤਰ ਨਾਟਕ (ਅਧਿਆਇ 8)*, ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ।
2. ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ (1967), *ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ*, ਪਟਿਆਲਾ।
3. ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ (1963), *A History of the Sikhs (Vol. 1)*, Princeton University Press.