Revision History

# ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ: ਵਿਸ਼ਵ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਦੁੱਤੀ ਸਾਕਾ, ੪੦ ਬਨਾਮ ੧੦ ਲੱਖ ਅਤੇ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ

> [!NOTE]
> **AEO ਤੱਥ-ਸਾਰ (Quick Encyclopedic Facts):**
> * **ਮਿਤੀ ਤੇ ਸਥਾਨ:** 21-22 ਦਸੰਬਰ 1704 (8 ਪੋਹ) ਨੂੰ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ (ਰੂਪਨਗਰ) ਵਿਖੇ ਚੌਧਰੀ ਬੁੱਧੀਚੰਦ ਦੀ ਕੱਚੀ ਹਵੇਲੀ (ਗੜ੍ਹੀ) ਵਿੱਚ।
> * **ਸੈਨਿਕ ਅਨੁਪਾਤ:** 40 ਸਿੰਘ ਅਤੇ 2 ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਬਨਾਮ 10 ਲੱਖ ਮੁਗ਼ਲ ਤੇ ਪਹਾੜੀ ਸੈਨਿਕ।
> * **ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ:** ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ (17 ਸਾਲ) ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ (14 ਸਾਲ) ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਸ਼ਸਤਰ ਖੜਕਾ ਕੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
> * **ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ:** ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ: *"ਚਿਹਾ ਸ਼ੁਦ ਕਿ ਚੂੰ ਬਚਗਾਂ ਕੁਸ਼ਤਹ ਚਾਰ, ਕਿ ਬਾਕ਼ੀ ਬਿਮਾਂਦਸਤ ਪੇਚੀਦਹ ਮਾਰ"* (ਕੀ ਹੋਇਆ ਜੇ ਮੇਰੇ ਚਾਰ ਬੱਚੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਕੁੰਡਲੀਆ ਸੱਪ ਅਜੇ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੈ!)।

---

## ਪਿਛੋਕੜ: ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਛੱਡਣਾ ਅਤੇ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ
ਮਈ 1704 ਤੋਂ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਘੇਰ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਅੰਦਰ ਰਸਦ ਮੁੱਕ ਗਈ, ਤਾਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੁਰਆਨ ਦੀ ਕਸਮ ਖਾਧੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕਿਲ੍ਹਾ ਛੱਡ ਦੇਣ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।

5-6 ਪੋਹ (ਦਸੰਬਰ 1704) ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਛੱਡਿਆ, ਤਾਂ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੇ ਝੂਠੀਆਂ ਕਸਮਾਂ ਤੋੜ ਕੇ ਪਿੱਛੋਂ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਸਰਸਾ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਵਹਾਅ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਛੜ ਗਿਆ:
* ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ (ਬਾਬਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਫ਼ਤਹਿ ਸਿੰਘ) ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਗੰਗੂ ਰਸੋਈਏ ਨਾਲ ਚਲੇ ਗਏ।
* ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਜੀ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚੇ।
* ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਦੋ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 40 ਸਿੰਘ ਸਰਸਾ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਵਧੇ।

---

## ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਕੱਚੀ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਮੋਰਚਾਬੰਦੀ
21 ਦਸੰਬਰ 1704 ਦੀ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਚਮਕੌਰ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਚੌਧਰੀ ਬੁੱਧੀਚੰਦ ਦੀ ਕੱਚੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਹਵੇਲੀ ਵਿੱਚ ਮੋਰਚਾ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸੂਬਾ ਸਰਹਿੰਦ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ, ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਜਰਨੈਲ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲੱਖਾਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਗੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਘੇਰ ਲਿਆ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗੜ੍ਹੀ ਦੇ ਚਾਰਾਂ ਬੁਰਜਾਂ 'ਤੇ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਸਿੰਘ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਗੜ੍ਹੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਰਾਖੀ ਭਾਈ ਮਦਨ ਸਿੰਘ ਤੇ ਕੋਠਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪ ਉੱਪਰਲੀ ਅਟਾਰੀ ਤੋਂ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

---

## ਅਸਾਵਾਂ ਯੁੱਧ: ਪੰਜ-ਪੰਜ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜਥੇ
ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਗੜ੍ਹੀ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਤੋੜਨ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰ ਹੱਲੇ ਬੋਲੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਬਾਹਰ ਭੇਜਦੇ। ਇਹ ਪੰਜ ਸਿੰਘ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਢੇਰ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਜਾਮ ਪੀਂਦੇ। ਭਾਈ ਮੋਹਕਮ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ (ਜੋ ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ) ਨੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

---

## ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ
ਜਦੋਂ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ **ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ (17 ਸਾਲ)** ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅੱਗੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਗੀ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸੀਸ 'ਤੇ ਕਲਗੀ ਸਜਾਈ, ਹਥਿਆਰ ਬੰਨ੍ਹੇ ਅਤੇ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਕੇ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਤੋਰਿਆ।

ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਆਹੂ ਲਾਹ ਦਿੱਤੇ। ਜਦੋਂ ਤੀਰ ਮੁੱਕ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨੇਜ਼ੇ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕੀਤੇ। ਨੇਜ਼ਾ ਟੁੱਟਣ 'ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਸੈਂਕੜੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਮਾਰ ਕੇ ਅੰਤ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ **ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ (14 ਸਾਲ)** ਨੇ ਵੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਗੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗਲ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ਜੰਗ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। 14 ਸਾਲ ਦੇ ਬਾਲਕ ਯੋਧੇ ਨੇ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਗਰਜਦਿਆਂ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਉਖਾੜ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਜਾਮ ਪੀ ਕੇ ਵੱਡੇ ਵੀਰ ਨਾਲ ਜਾ ਮਿਲੇ।

ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਅਟਾਰੀ ਤੋਂ ਇਹ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਦੇਖ ਕੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਕੀਤਾ:
> *"ਇਨ ਪੁਤਰਨ ਕੇ ਸੀਸ ਪਰ ਵਾਰ ਦੀਏ ਸੁਤ ਚਾਰ, ਚਾਰ ਮੂਏ ਤੋ ਕਿਆ ਹੂਆ ਜੀਵਤ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ!"*

---

## ਗੁਰਮਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣਾ
ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸਿੰਘ ਬਾਕੀ ਬਚੇ। ਪੰਜਾਂ ਸਿੰਘਾਂ (ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਮਾਨ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸੰਤ ਸਿੰਘ) ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰਮਤਾ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੜ੍ਹੀ ਛੱਡਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੁਣਾਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਥ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਜਿਊਂਦਾ ਰਹਿਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪੰਥ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸਿਰ ਮੱਥੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਗੀ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਾਕ **ਭਾਈ ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀ** (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਸੀ) ਨੂੰ ਸਜਾ ਦਿੱਤੀ। ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਚੋਰੀ-ਛਿਪੇ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਤਾੜੀ ਮਾਰ ਕੇ ਵੰਗਾਰਿਆ:
> *"ਪੀਰ-ਏ-ਹਿੰਦ ਮੇਰਵਦ!"* (ਹਿੰਦ ਦਾ ਪੀਰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਰੋਕ ਸਕਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਰੋਕ ਲਵੋ!)

ਅੰਧੇਰੇ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਸਿਪਾਹੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੜ ਮਰੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਾਛੀਵਾੜੇ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਗਏ।

---

## ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ
ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਡਟਣ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਅੱਲਾ ਯਾਰ ਖ਼ਾਂ ਜੋਗੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਜ਼ਮ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ:
> *"ਬੱਸ ਏਕ ਹੀ ਤੀਰਥ ਹੈ ਹਿੰਦ ਮੇਂ ਯਾਤਰਾ ਕੇ ਲੀਏ, ਕਟਾਏ ਬਾਪ ਨੇ ਬੇਟੇ ਜਹਾਂ ਖ਼ੁਦਾ ਕੇ ਲੀਏ।"*