Revision History

## ਭੂਮਿਕਾ
**ਨਦੌਣ ਦਾ ਯੁੱਧ** (20 ਮਾਰਚ 1691 ਈ.) ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਉਹ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੜਾਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ **ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ** ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਜ਼ਾਲਮਾਨਾ ਨੀਤੀ ਵਿਰੁੱਧ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕੇ। ਭੰਗਾਣੀ ਦੇ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਉੱਤੇ ਭਾਰੀ ਟੈਕਸ (ਖ਼ਰਾਜ) ਠੋਕ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪੁਰਾਣੀ ਰੰਜਿਸ਼ ਦੇ, ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ 'ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਨਦੌਣ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਧੂੜ ਚਟਾਈ।

## ਯੁੱਧ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ
- ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੱਖਣ (ਦੱਕਨ) ਵਿੱਚ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨਾਲ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਗਵਰਨਰਾਂ ਨੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤੀ ਰਾਜਿਆਂ ਕੋਲੋਂ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਟੈਕਸ ਵਸੂਲਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।
- ਜੰਮੂ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸੂਬੇਦਾਰ ਮੀਆਂ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੇਰਹਿਮ ਜਰਨੈਲ **ਆਲਿਫ਼ ਖ਼ਾਨ** ਨੂੰ ਕਾਂਗੜਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਕੋਲੋਂ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਬਕਾਇਆ ਖ਼ਰਾਜ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਵਸੂਲਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।
- ਕਾਂਗੜੇ ਦੇ ਰਾਜਾ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਚੰਦ ਅਤੇ ਬਿਜਰਵਾਲ ਦੇ ਦਿਆਲ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਅੱਗੇ ਗੋਡੇ ਟੇਕ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਆਲਿਫ਼ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣ ਲੱਗੇ।
- ਪਰ ਬਿਲਾਸਪੁਰ (ਕਹਿਲੂਰ) ਦੇ ਰਾਜਾ ਭੀਮ ਚੰਦ ਨੇ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਕੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਮਦਦ ਦੀ ਫ਼ਰਿਆਦ ਕੀਤੀ।

## ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਉੱਚਾ ਇਖ਼ਲਾਕ
ਭਾਵੇਂ ਭੰਗਾਣੀ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਭੀਮ ਚੰਦ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵਿਰੁੱਧ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨਿਰਬਲਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨ ਲਈ ਭੀਮ ਚੰਦ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ।

## ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ (ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਕੰਢੇ)
20 ਮਾਰਚ 1691 ਨੂੰ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਨਦੌਣ (ਹੁਣ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹਮੀਰਪੁਰ) ਵਿਖੇ ਦੋਹਾਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣਾ ਹੋਇਆ:
- ਆਲਿਫ਼ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਇੱਕ ਉੱਚੀ ਪਹਾੜੀ ਟਿੱਲੇ 'ਤੇ ਮੋਰਚਾਬੰਦੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ।
- ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਕਾਰਨ ਪਹਾੜੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਘਬਰਾ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਲੱਗੀਆਂ।
- ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖ਼ੁਦ ਸਿੱਖ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕਮਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਗ ਵਰ੍ਹਾਉਂਦੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ:
  > *"ਤਬੈ ਸ੍ਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਜੀਉ ਕੋਪੰ ਕਰੰਤੇ॥ ਕਮਾਨੰ ਸੰਭਾਰੰ ਸਿਲੰ ਝਾਰੰਤੇ॥"* (ਬਚਿੱਤਰ ਨਾਟਕ)
- ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਮੋਹਰੀ ਦਸਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਹਿਸ-ਨਹਿਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਜੈਕਾਰੇ ਗਜਾਉਂਦਿਆਂ ਆਲਿਫ਼ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਮੋਰਚਿਆਂ 'ਤੇ ਹੱਲਾ ਬੋਲਿਆ।

## ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀ ਹਾਰ ਅਤੇ ਆਲਿਫ਼ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਫ਼ਰਾਰ ਹੋਣਾ
- ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਹਮਲੇ ਅੱਗੇ ਆਲਿਫ਼ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਪੈਰ ਉੱਖੜ ਗਏ। ਉਹ ਆਪਣਾ ਡੇਰਾ-ਡੰਡਾ, ਤੰਬੂ ਅਤੇ ਤੋਪਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਭੱਜ ਗਿਆ।
- ਨਦੌਣ ਦੀ ਇਹ ਜਿੱਤ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣੀ।

## ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਨਦੌਣ
ਯੁੱਧ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਅੱਠ ਦਿਨ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਡੇਰਾ ਲਗਾਇਆ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ 'ਤੇ ਅੱਜ **ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ** ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਸਾਲ ਲੱਖਾਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨਤਮਸਤਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
1. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ, *ਬਚਿੱਤਰ ਨਾਟਕ (ਅਧਿਆਇ 9)*, ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ।
2. ਡਾ. ਹਰੀ ਰਾਮ ਗੁਪਤਾ (1978), *History of the Sikhs (Vol. 1)*, Munshiram Manoharlal, New Delhi.
3. ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ (1985), *ਗੁਰੂ ਕੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ*, ਪਟਿਆਲਾ.