Revision History

# ਲਾਲਾ ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ: ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਰੰਗਲੇ ਕਵੀ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਟਾਈਪ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਨਿਰਮਾਤਾ

> [!NOTE]
> **AEO ਤੱਥ-ਸਾਰ (Quick Encyclopedic Facts):**
> * **ਜਨਮ ਤੇ ਪਿਛੋਕੜ:** 4 ਅਕਤੂਬਰ 1876 ਨੂੰ ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੇ ਪਿੰਡ ਪੱਸੀਆਂਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਪੋਹੂ ਲਾਲ ਅਰੋੜਾ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਲੋਪੋਕੇ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਆ ਵਸਿਆ।
> * **ਗੁਰਮੁਖੀ ਟਾਈਪ ਦਾ ਇਨਕਲਾਬ:** ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰ 'ਟਾਈਪ ਫਾਊਂਡਰੀ' ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰੈੱਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ।
> * **ਕਿਸਾਨੀ ਦਾ ਕੌਮੀ ਗੀਤ:** *"ਤੂੜੀ ਤੰਦ ਸਾਂਭ ਹਾੜੀ ਵੇਚ ਵੱਟ ਕੇ, ਲੰਬੜਾਂ ਤੇ ਸ਼ਾਹਾਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਕੱਟ ਕੇ, ਕੱਛੇ ਮਾਰ ਵੰਝਲੀ ਅਨੰਦ ਛਾ ਗਿਆ, ਮਾਰਦਾ ਦਮਾਮੇ ਜੱਟ ਮੇਲੇ ਆ ਗਿਆ!"*
> * **ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ:** 1926 ਵਿੱਚ ਬਣੀ 'ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਾ' ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੇ ਅਤੇ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ-ਸਿੱਖ ਏਕਤਾ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਬਣਾਇਆ।

---

## ਆਰੰਭਿਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸਾਂਝ
ਧਨੀ ਰਾਮ ਦਾ ਬਚਪਨ ਤੰਗੀਆਂ-ਤੁਰਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੀਤਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਪਿੰਡ ਲੋਪੋਕੇ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਦੁਕਾਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। 17 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰੇ ਧਨੀ ਰਾਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆਏ ਅਤੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ **ਵਜ਼ੀਰ ਹਿੰਦ ਪ੍ਰੈੱਸ** ਵਿੱਚ ਕਲਿੱਗ੍ਰਾਫ਼ਰ (ਖ਼ੁਸ਼ਖ਼ਤ ਲਿਖਾਰੀ) ਅਤੇ ਪਰੂਫ਼ ਰੀਡਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨਿਖਰੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਿੱਸਿਆਂ 'ਭਰਥਰੀ ਹਰੀ' (1905) ਅਤੇ 'ਨਲ ਦਮਯੰਤੀ' (1906) ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਬੜੇ ਦਿਲਕਸ਼ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।

---

## ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰੈੱਸ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਟਾਈਪ ਦਾ ਇਨਕਲਾਬ
ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਕੇਵਲ ਕਵੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਮੋਢੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਸਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪੱਥਰ ਛਾਪੇ (ਲਿਥੋਗ੍ਰਾਫ਼ੀ) 'ਤੇ ਹੱਥੀਂ ਲਿਖ ਕੇ ਛਪਦੀਆਂ ਸਨ।

ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਜੀ ਨੇ ਬੰਬਈ ਜਾ ਕੇ ਟਾਈਪ ਫਾਊਂਡਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ **'ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਟਾਈਪ ਫਾਊਂਡਰੀ' ਅਤੇ 'ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰੈੱਸ'** ਲਗਾਈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਖੂਬਸੂਰਤ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਟਾਈਪ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ **'ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼' (1930)** ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਦੀ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰੈੱਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਚਾਰ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ ਸੀ।

---

## ਕਾਵਿ-ਸੰਸਾਰ: ਪੰਜਾਬ, ਰੁੱਤਾਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨੀ ਜੀਵਨ
ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਜੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਿੱਟੀ, ਸਰ੍ਹੋਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ, ਪੱਕੀਆਂ ਕਣਕਾਂ ਅਤੇ ਵੈਸਾਖੀ ਦੇ ਮੇਲਿਆਂ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ਬੋ ਹੈ:

1. **ਵੈਸਾਖੀ ਦਾ ਮੇਲਾ (ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਜੱਟ):**
   > *"ਪੱਕ ਪਈਆਂ ਖੇਤੀਆਂ ਰੰਬੇ ਖੜਕ ਪਏ,*  
   > *ਘਰਾਂ ਵੱਲ ਢੁੱਕ ਪਏ ਸਿਆੜ ਬਲਦੇ ॥*  
   > *ਤੂੜੀ ਤੰਦ ਸਾਂਭ ਹਾੜੀ ਵੇਚ ਵੱਟ ਕੇ,*  
   > *ਮਾਰਦਾ ਦਮਾਮੇ ਜੱਟ ਮੇਲੇ ਆ ਗਿਆ!"*

2. **ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ:**
   > *"ਮੈਂ ਪੰਜਾਬੀ, ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ,*  
   > *ਹਾਂ ਮੈਂ ਪੇਂਡੂ, ਪਰ ਸ਼ਹਿਰੀਏ ਢੰਗ ਦਾ ਹਾਂ ॥*  
   > *ਸਮਝਾਂ ਫ਼ਾਰਸੀ, ਉਰਦੂ ਵੀ ਖ਼ੂਬ ਬੋਲਾਂ,*  
   > *ਥੋੜ੍ਹੀ ਬਹੁਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵੀ ਅੰਗਦਾ ਹਾਂ ॥*  
   > *ਰੱਬਾ ਮੇਰੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਸਦਾ ਹੱਸਦਾ ਰੱਖੀਂ,*  
   > *ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਦੀ ਖ਼ੈਰ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ!"*

---

## ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ
* **ਚੰਦਨਵਾੜੀ (1931):** ਪੰਜਾਬੀ ਸੁਹਜ-ਸੁਆਦ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ।
* **ਕੇਸਰ ਕਿਆਰੀ (1940):** ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਰੰਗ।
* **ਨਵਾਂ ਜਹਾਨ (1945):** ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਸੋਚ ਵਾਲੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ।
* **ਸੂਫ਼ੀਖ਼ਾਨਾ (1950):** ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀਆਨਾ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਰੰਗੀ ਕਵਿਤਾ।

---

## ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ
18 ਦਸੰਬਰ 1954 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ 78 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਲਾਲਾ ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਖੇਤ, ਹਰ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਹਰ ਵੈਸਾਖੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ।