Revision History

# ਘੋੜੀਆਂ (ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਲੋਕ-ਗੀਤ)

**ਘੋੜੀਆਂ** ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ, ਲੋਕ-ਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਲਾੜੇ (ਮੁੰਡੇ) ਦੇ ਘਰ ਗਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ, ਉਤਸ਼ਾਹਪੂਰਨ ਅਤੇ ਮਾਣ-ਮੱਤੇ ਗੀਤ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਲੜਕੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ 'ਸੁਹਾਗ' ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੜਕੇ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਾਮਾਂ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਲਾੜੇ ਦੇ ਰੂਪ-ਰੰਗ, ਘੋੜੀ ਚੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਵਡਿਆਈ ਦੇ ਜਸ਼ਨ ਵਿੱਚ 'ਘੋੜੀਆਂ' ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਜੁਝਾਰੂ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ 'ਘੋੜੇ' ਜਾਂ 'ਘੋੜੀ' ਨੂੰ ਬਹਾਦਰੀ, ਰਜਵਾੜਾਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਸਵਾਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਿਆਹ ਦੇ ਦਿਨ ਲਾੜੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਵਾਂਗ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕੇ ਘੋੜੀ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਨਵੇਂ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਕਦਮ ਰੱਖ ਰਿਹਾ ਹੈ।

---

## ਗੁਰਮਤਿ ਵਿੱਚ 'ਘੋੜੀਆਂ' ਬਾਣੀ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਕ ਦਰਸ਼ਨ

ਘੋੜੀਆਂ ਕੇਵਲ ਲੋਕ-ਕਾਵਿ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਚੌਥੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ **ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ** ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਸ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰੇ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ **ਰਾਗੁ ਵਡਹੰਸੁ (ਅੰਗ 575–576)** ਵਿੱਚ 'ਘੋੜੀਆਂ' ਨਾਮਕ ਅਲੌਕਿਕ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਵਿਆਹ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਰਥ ਬਖ਼ਸ਼ੇ:
* ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਇੱਕ **'ਦੇਹ ਘੋੜੀ'** ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
* ਗੁਰੂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਇਸ ਘੋੜੀ ਦੀ **'ਕਾਠੀ' ਅਤੇ 'ਜੀਨ'** ਹਨ।
* ਪ੍ਰਭੂ-ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਅਸਲ **'ਜੰਞ'** ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੀਵ-ਆਤਮਾ ਰੱਬੀ ਮਿਲਾਪ ਦੇ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ:
> "ਦੇਹ ਤੇਜਣਿ ਜੀ ਰਾਮਿ ਉਪਾਈਆ ਰਾਮ ॥  
> ਧੰਨੁ ਮਾਣਸ ਜਨਮੁ ਪੁੰਨਿ ਪਾਈਆ ਰਾਮ ॥  
> ਦੇਹ ਕੰਚਨ ਜੀ ਜੀਤੁ ਹਰਿ ਰੰਗੁ ਲਾਇਆ ਰਾਮ ॥" (ਅੰਗ 575)

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਘੋੜੀਆਂ ਗਾਉਣ ਦੀ ਲੋਕ-ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਉਧਾਰ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ।

---

## ਘੋੜੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਸਮਾਂ

ਲਾੜੇ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੌਰਾਨ ਘੋੜੀਆਂ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਸਮਾਂ ਨਾਲ ਕਦਮ-ਦਰ-ਕਦਮ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ:

1. **ਮਾਈਆਂ ਪੈਣਾ ਤੇ ਵਟਣਾ ਲਾਉਣਾ:** ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਲਾੜੇ ਨੂੰ ਘਰ ਬਿਠਾ ਕੇ ਹਲਦੀ, ਤੇਲ ਅਤੇ ਵੇਸਣ ਦਾ ਵਟਣਾ ਮਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚਮਕੇ। ਭੈਣਾਂ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ:
   > "ਚੰਬੇ ਦੀ ਝਾੜੀ ਵੇ ਵੀਰਾ, ਤੇਲ ਚੜ੍ਹਾਵਾਂ!  
   > ਮਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਆਸਾਂ ਪੁਗਾਵਾਂ!"
2. **ਖਾਰੇ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ ਤੇ ਨ੍ਹਾਉਣਾ:** ਵਿਆਹ ਦੀ ਸਵੇਰ ਲਾੜੇ ਨੂੰ ਲੱਕੜ ਦੀ ਚੌਂਕੀ (ਖਾਰੇ) 'ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਨੁਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਉੱਤਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸ਼ਗਨ ਵਜੋਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਦੀਵੇ (ਜਾਂ ਛੱਜ) ਭੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
3. **ਸਿਹਰਾਬੰਦੀ ਤੇ ਕਲਗ਼ੀ:** ਭੈਣਾਂ ਲਾੜੇ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਗੁਲਾਬ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਸਿਹਰਾ ਬੰਨ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦਸਤਾਰ 'ਤੇ ਕਲਗ਼ੀ ਸਜਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
4. **ਸੁਰਮਾ ਪਾਉਣਾ:** ਲਾੜੇ ਦੀਆਂ ਭਾਬੀਆਂ ਸਲਾਈ ਨਾਲ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਰਮਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵਰ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਦਾ ਸ਼ਗਨ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।
5. **ਵਾਗ ਫੜਾਈ:** ਜਦੋਂ ਲਾੜਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰੀ ਹੋਈ ਚਿੱਟੀ ਘੋੜੀ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਭੈਣਾਂ ਘੋੜੀ ਦੀ ਵਾਗ ਫੜ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸ਼ਗਨ ਮੰਗਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਲਾੜਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੁਪਏ ਤੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

---

## ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਘੋੜੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਕਾਵਿ-ਨਮੂਨੇ

### 1. ਹਰਿਆ ਨੀ ਮਾਲਣ (ਪੂਰਾ ਅਮਰ ਪਾਠ)
ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਘੋੜੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਾੜੇ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉਸਦੇ ਵਿਆਹ ਤੱਕ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਉਸਤਤ ਹੈ:
> "ਹਰਿਆ ਨੀ ਮਾਲਣ, ਹਰਿਆ ਨੀ ਭੈਣੇ,  
> ਹਰਿਆ ਤੇ ਭਾਗੀਂ ਭਰਿਆ!  
> ਜਿਸ ਦਿਹਾੜੇ ਮੇਰਾ ਬੰਨਾ ਜੰਮਿਆ,  
> ਸੋਈਓ ਦਿਹਾੜਾ ਭਾਗੀਂ ਭਰਿਆ!  
> ਜੰਮਦਾ ਤਾਂ ਬੰਨਾ ਦੁੱਧੇ ਨ੍ਹਾਤਾ,  
> ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਬਾਗ਼ਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ!  
> ਸੀਸ ਗੁੰਦਾਇਆ ਬੰਨੇ ਬਾਗ਼ਾਂ ਵਾਲੀ ਮਾਲਣ,  
> ਸਿਹਰਾ ਸਜਾਇਆ ਮੇਰੇ ਬੰਨੇ ਦੇ!"

### 2. ਮੱਥੇ ਤੇ ਚਮਕਣ ਵਾਲ ਮੇਰੇ ਬੰਨੇ ਦੇ
ਲਾੜੇ ਦੇ ਰੂਪ-ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਠਾਠ-ਬਾਠ ਦਾ ਗੀਤ:
> "ਮੱਥੇ ਤੇ ਚਮਕਣ ਵਾਲ ਮੇਰੇ ਬੰਨੇ ਦੇ,  
> ਆਹਾ ਨੀ ਮੇਰੇ ਬੰਨੇ ਦੇ!  
> ਸੁਰਮਾ ਪਾਵੇ ਭਾਬੀ ਮਟਕ ਦੇ ਨਾਲ,  
> ਪੈਰ ਧਰੇ ਬੰਨਾ ਸ਼ਾਹੀ ਚਾਲ!  
> ਗਲ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੀ ਕੰਠੀ ਸੋਹੰਦੀ,  
> ਹੱਥ ਫੜੀ ਤਲਵਾਰ ਮੇਰੇ ਬੰਨੇ ਦੇ!  
> ਮੱਥੇ ਤੇ ਚਮਕਣ ਵਾਲ ਮੇਰੇ ਬੰਨੇ ਦੇ!"

### 3. ਨਿੱਕੀ ਨਿੱਕੀ ਬੂੰਦੀ, ਨਿਕਿਆ ਮੀਂਹ ਵੇ ਵਰ੍ਹੇ
ਮੌਸਮ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ਗਵਾਰ ਬਰਸਾਤ ਅਤੇ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸੀਸਾਂ ਦਾ ਗੀਤ:
> "ਨਿੱਕੀ ਨਿੱਕੀ ਬੂੰਦੀ, ਨਿਕਿਆ ਮੀਂਹ ਵੇ ਵਰ੍ਹੇ,  
> ਮਾਂ ਵੇ ਸੁਹਾਗਣ ਤੇਰੇ ਸ਼ਗਨ ਕਰੇ!  
> ਮੱਥੇ ਤੇ ਸਿਹਰਾ ਮੇਰੇ ਬੰਨੇ ਦੇ ਸੋਹੰਦਾ,  
> ਭੈਣਾਂ ਸੁਹਾਗਣਾਂ ਵਾਗ ਫੜਨ ਖੜ੍ਹੀਆਂ!  
> ਪੀਲੀ ਪੀਲੀ ਦਾਲ ਤੇਰੀ ਘੋੜੀ ਚਰੇ,  
> ਭਾਬੀ ਸੁਹਾਗਣ ਤੈਨੂੰ ਸੁਰਮਾ ਪਾਵੇ!  
> ਜੀਵੇ ਵੇ ਬੰਨਿਆ ਤੇਰੀ ਜੋੜੀ ਜੱਗ 'ਤੇ,  
> ਸਾਰਾ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਤੇਰੇ ਸਦਕੇ ਕਰੇ!"

---

## ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮੁੱਲ

ਘੋੜੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਮਿਠਾਸ ਅਤੇ ਅਪਣੱਤ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਹਨ। ਇਹ ਗੀਤ ਮਾਂ ਦੇ ਮਮਤਾ ਭਰੇ ਬੋਲਾਂ, ਭੈਣਾਂ ਦੇ ਮਾਣ, ਭਾਬੀਆਂ ਦੇ ਹਾਸੇ-ਠੱਠੇ ਅਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਂਝੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਪਰੋਂਦੇ ਹਨ। ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਹ ਘੋੜੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਧੂਰੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।