Revision History

## ਜਨਮ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਸੁਭਾਅ

**ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ** ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 16 ਜਨਵਰੀ 1630 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰੂਪਨਗਰ) ਵਿਖੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ (ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਪੁੱਤਰ) ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ ਜੀ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਸਨ।

ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਕੋਮਲ-ਚਿੱਤ, ਦਇਆਵਾਨ ਅਤੇ ਰੱਬੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਆਪ ਜੀ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਚੋਗੇ ਨਾਲ ਅੜ ਕੇ ਇੱਕ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਫੁੱਲ ਟੁੱਟ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਫੁੱਲ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਪਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਬਾਲਕ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਭਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਦਾਦਾ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੋਦੀ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸਮਝਾਇਆ: "ਬੇਟਾ! ਜੇ ਚੋਗਾ ਵੱਡਾ ਪਹਿਨਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਚੱਲੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਕਿਸੇ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਹੋਵੇ।" ਇਸ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਜੀਵਨ ਭਰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਸਾਈ ਰੱਖਿਆ।

ਮਾਰਚ 1644 ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ।

## ਫ਼ੌਜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਦਇਆ ਦਾ ਸੁਮੇਲ

ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਨੇ **2,200 ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਘੋੜ-ਸਵਾਰਾਂ** ਦੀ ਇੱਕ ਪੱਕੀ ਫ਼ੌਜ ਕਾਇਮ ਰੱਖੀ। ਪਰੰਤੂ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਏਨਾ ਅਮਨ-ਪਸੰਦ ਸੀ ਕਿ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ 17 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ ਲੜੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਆਪ ਜੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਖੇਡਣ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਜਾਂ ਬਿਮਾਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਆਪਣੇ ਚਿੜੀਆਘਰ (ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਰੱਖ) ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।

## ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਦਵਾਖ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ

ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਦਰਦ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ **ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਦਵਾਖ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਹਸਪਤਾਲ** ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੁਰਲੱਭ ਜੜ੍ਹੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਲਿਆ ਕੇ ਇੱਕ ਖੋਜ ਬਾਗ਼ ਲਗਵਾਇਆ ਜਿੱਥੇ ਮੁਫ਼ਤ ਦਵਾਈਆਂ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਅਤੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।

ਇਸੇ ਦਵਾਖ਼ਾਨੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਹੈ: ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲਾ ਸਪੁੱਤਰ **ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ** ਇੱਕ ਵਾਰ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਿਆ (ਉਸਦੇ ਢਿੱਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਮੁੱਛ ਦਾ ਵਾਲ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ)। ਸ਼ਾਹੀ ਹਕੀਮਾਂ ਨੇ ਹੱਥ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕਿਤੇ ਦੁਰਲੱਭ 'ਕਲੌਂਜੀ' ਅਤੇ 'ਮਾਲਕੰਗਣੀ' ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਹੀ ਉਸਦੀ ਜਾਨ ਬਚ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੁਰਲੱਭ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਦੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੇ ਦਵਾਖ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਸਨ। ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰੂ ਘਰ ਨਾਲ ਕੀਤੀਆਂ ਵਧੀਕੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦਇਆ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਕਾਇਮ ਕਰਦਿਆਂ ਤੁਰੰਤ ਦਵਾਈ ਭੇਜੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੋ ਗਿਆ।

## ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੀ ਰਾਖੀ: ਰਾਮ ਰਾਇ ਨੂੰ ਬੇਦਖ਼ਲ ਕਰਨਾ

ਜਦੋਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਿਆ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਤਲਬ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਜਾਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ **ਰਾਮ ਰਾਇ** ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਭੇਜਿਆ। ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦ:
> "ਮਿਟੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕੀ ਪੇੜੈ ਪਈ ਕੁਮ੍ਹ੍ਹਿਆਰ ॥"
ਉੱਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਜਤਾਇਆ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਰਾਇ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਤੁਕ ਬਦਲ ਕੇ 'ਮਿਟੀ ਬੇਈਮਾਨ ਕੀ' ਪੜ੍ਹ ਦਿੱਤਾ।

ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਏ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ: "ਜਿਸਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਡਰੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਕਹਾਉਣ ਦੇ ਲਾਇਕ ਨਹੀਂ।" ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਰਾਮ ਰਾਇ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਗੁਰੂ ਘਰ ਤੋਂ ਬੇਦਖ਼ਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕਦੇ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਨਾ ਦਿਖਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਮਝੌਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।

## ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੀ ਸੌਂਪਣਾ ਅਤੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਅਕਤੂਬਰ 1661 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ **ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ** (ਉਮਰ 5 ਸਾਲ) ਨੂੰ ਅੱਠਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਥਾਪਿਆ। 6 ਅਕਤੂਬਰ 1661 ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ 31 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾ ਗਏ।