Revision History
Complete revision history and change audit log for "ਮਾਨਸਾ (ਚਿੱਟੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਧਰਤੀ, ਬਾਬਾ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਤਪੋ-ਭੂਮੀ, ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਹੜੱਪਾ ਸੱਭਿਅਤਾ ਅਤੇ ਥਰਮਲ ਪਲਾਂਟ)":
Revision Comparison
Revision #1 (Old)9/24/2026
ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
Admin
Revision #2 (Current)10/22/2026
ਮਾਨਸਾ (ਚਿੱਟੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਧਰਤੀ, ਬਾਬਾ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਤਪੋ-ਭੂਮੀ, ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਹੜੱਪਾ ਸੱਭਿਅਤਾ ਅਤੇ ਥਰਮਲ ਪਲਾਂਟ)
Admin
## ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ **ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ** ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1992 (ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ) ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਾਨਸਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਰੱਖੀ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਢੀਂਗੜ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ ਮਾਰਚ-ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੱਖੋਂ ਮਾਨਸਾ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦਲੀਏਵਾਲਾ ਅਤੇ ਘੱਗਰ ਦਰਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੜੱਪਾ ਕਾਲੀਨ ਭਾਂਡੇ ਅਤੇ ਠੀਕਰਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਂ 'ਰੋੜੀ ਕੋੜੀ' ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਭੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ## ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸੰਗਰੂਰ ਅਤੇ ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ, ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਬਠਿੰਡਾ, ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ (ਫ਼ਤਿਹਾਬਾਦ ਅਤੇ ਸਿਰਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ) ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਘੱਗਰ ਨਦੀ ਲੰਘਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰਫਲ ਲਗਭਗ 2,171 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ਮਾਨਸਾ **ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਡਿਵੀਜ਼ਨ** ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਤਿੰਨ ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: 1. **ਮਾਨਸਾ** (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ) 2. **ਬੁਢਲਾਡਾ** (ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਹਿਸੀਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਨਾਜ ਮੰਡੀ) 3. **ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ** (ਸਰਹੱਦੀ ਵਪਾਰਕ ਖੇਤਰ) ## 'ਚਿੱਟੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਧਰਤੀ' ਅਤੇ ਆਰਥਿਕਤਾ ਮਾਨਸਾ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ **'ਚਿੱਟੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਧਰਤੀ' (Land of White Gold)** ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਰੇਤਲੀ-ਦੋਮਟ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਮੌਸਮ ਲੰਮੇ ਰੇਸ਼ੇ ਵਾਲੀ ਕਪਾਹ (ਨਰਮਾ) ਦੀ ਖੇਤੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਢੁਕਵਾਂ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕਪਾਹ ਵੇਲਣ, ਪ੍ਰੈਸਿੰਗ, ਅਤੇ ਸੂਤੀ ਧਾਗੇ ਦੇ ਦਰਜਨਾਂ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਹਨ। ਕਪਾਹ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇੱਥੇ ਕਣਕ, ਸਰ੍ਹੋਂ, ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਪੈਦਾਵਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਢਲਾਡਾ ਅਤੇ ਮਾਨਸਾ ਦੀਆਂ ਦਾਣਾ ਮੰਡੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਖ਼ਰੀਦ ਮੰਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਾਨਸਾ ਦੇ ਬਣਾਂਵਾਲੀ ਵਿਖੇ 1980 ਮੈਗਾਵਾਟ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਥਰਮਲ ਪਾਵਰ ਪਲਾਂਟ (Talwandi Sabo Power Limited) ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਬਿਜਲੀ ਸਪਲਾਈ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ## ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਰਾਸਤ ਮਾਨਸਾ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਲੋਕ-ਸਾਹਿਤ, ਕਵੀਸ਼ਰੀ, ਅਤੇ ਲੋਕ-ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਅਮੀਰ ਗੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੈ: * **ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਪਰੰਪਰਾ:** ਮਾਨਸਾ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਸਿਰਮੌਰ ਕਲਾਕਾਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। * **ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ:** ਘੱਗਰ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਇਹ ਕਿਲਾ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। * **ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੋਹੀ ਵਾਲਾ (ਝੁਨੀਰ):** ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਮਾਲਵਾ ਫੇਰੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ। ## ਜਨਸੰਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਨਸਾ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 769,751 ਸੀ ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਘਣਤਾ 350 ਵਿਅਕਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਸੀ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ 61.83% ਹੈ।
# ਮਾਨਸਾ (Mansa): ਚਿੱਟੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਧਰਤੀ, ਬਾਬਾ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ, ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਹੜੱਪਾ ਸੱਭਿਅਤਾ ਅਤੇ ਥਰਮਲ ਪਲਾਂਟ **ਮਾਨਸਾ** ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਮਾਲਵਾ ਖ਼ਿੱਤੇ ਦਾ ਉੱਘਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਹਾੜੇ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1992 ਨੂੰ ਇਸਨੂੰ ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਸੁਤੰਤਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਕਬੇ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਉਂਦੀ ਉੱਚ-ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੀ ਕਪਾਹ ਅਤੇ ਨਰਮੇ ਦੀ ਬੰਪਰ ਪੈਦਾਵਾਰ ਕਾਰਨ ਮਾਨਸਾ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ **'ਚਿੱਟੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਧਰਤੀ' (The Land of White Gold)** ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। --- ## 1. ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਮਕਰਨ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ * **ਮਾਨਸਾ ਨਗਰ ਦੀ ਨੀਂਹ:** ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਨਸਾ ਦੀ ਨੀਂਹ ਧਾਲੀਵਾਲ ਜੱਟ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਉੱਘੇ ਤਪੱਸਵੀ **ਬਾਬਾ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ** ਨੇ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਢਿੰਗੜ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੰਨਿਆਸ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਮਾਨਸਾ ਵਿਖੇ ਭਗਤੀ ਕੀਤੀ। * **ਸਮਾਧ ਬਾਬਾ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ:** ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਮਾਧ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਸਾਲ ਮਾਰਚ-ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇੱਥੇ ਗੁੜ, ਮਿੱਠੀਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਅਤੇ ਚਾਦਰਾਂ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਸੁੱਖਣਾ ਸੁੱਖਦੇ ਹਨ। --- ## 2. ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਮਹੱਤਵ: ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਹੜੱਪਾ ਸੱਭਿਅਤਾ ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ **ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ** (ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਮ ਰੋੜੀ ਧਲੜੀਆ) ਘੱਗਰ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਸਥਿਤ ਹੈ: * **ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼:** ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਰਵੇਖਣ (ASI) ਵੱਲੋਂ ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕੀਤੀਆਂ ਖੁਦਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਵ-ਹੜੱਪਾ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਹੜੱਪਾ ਕਾਲ ਦੇ ਠੀਕਰੇ, ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਸੰਦ, ਮਣਕੇ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਖੇਤਰ 4,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰਸਵਤੀ-ਘੱਗਰ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦਾ ਮੋਹਰੀ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। * **ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹਾ:** ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਪਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਪੁਰਾਤਨ ਰਿਆਸਤੀ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। --- ## 3. ਚਿੱਟਾ ਸੋਨਾ (ਕਪਾਹ ਉਦਯੋਗ) ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮਾਨਸਾ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕਾਟਨ ਮਾਰਕੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ: * **ਨਰਮੇ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ:** ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਰੇਤਲਾ-ਦੋਮਟ ਜਲਵਾਯੂ ਅਮਰੀਕਨ ਕਪਾਹ ਅਤੇ ਬੀ.ਟੀ. ਕਾਟਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਢੁਕਵਾਂ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਦਰਜਨਾਂ ਕਾਟਨ ਜਿਨਿੰਗ ਮਿੱਲਾਂ, ਤੇਲ ਕੱਢਣ ਦੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਅਤੇ ਕੱਪੜਾ ਬੁਣਨ ਦੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। * **ਕਿਸਾਨੀ ਚੇਤਨਾ:** ਮਾਨਸਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਿਸਾਨੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਮੋਹਰੀ ਗੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੇ ਜੁਝਾਰੂ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਲਈ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। --- ## 4. ਤਾਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਥਰਮਲ ਪਾਵਰ ਪਲਾਂਟ (ਬਨਾਂਵਾਲੀ) ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬਨਾਂਵਾਲੀ ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਿਤ **ਤਾਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਪਾਵਰ ਲਿਮਟਿਡ (TSPL - ਵੇਦਾਂਤਾ ਗਰੁੱਪ)** ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੁਪਰਕ੍ਰਿਟੀਕਲ ਕੋਲਾ-ਆਧਾਰਿਤ ਥਰਮਲ ਪਾਵਰ ਪਲਾਂਟ ਹੈ: * **ਸਮਰੱਥਾ:** ਇਸਦੀ ਕੁੱਲ ਸਮਰੱਥਾ **1,980 ਮੈਗਾਵਾਟ** (660 MW ਦੇ 3 ਯੂਨਿਟ) ਹੈ। * **ਯੋਗਦਾਨ:** ਇਹ ਪਲਾਂਟ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਪਾਵਰ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ (PSPCL) ਨੂੰ ਬਿਜਲੀ ਸਪਲਾਈ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਟਿਊਬਵੈੱਲਾਂ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਊਰਜਾ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।
All Available Revisions2 revisions recorded
#2ਮਾਨਸਾ (ਚਿੱਟੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਧਰਤੀ, ਬਾਬਾ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਤਪੋ-ਭੂਮੀ, ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਹੜੱਪਾ ਸੱਭਿਅਤਾ ਅਤੇ ਥਰਮਲ ਪਲਾਂਟ)approved
10/22/2026, 10:41:13 AMAdmin
#1ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾapproved
9/24/2026, 12:29:30 PMAdmin