Revision History

# ਪਟਿਆਲਾ (Patiala): ਮਾਲਵੇ ਦਾ ਸ਼ਾਹੀ ਤਾਜ, ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ, ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਖੇਡ ਨਗਰੀ

**ਪਟਿਆਲਾ** ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਖ਼ਿੱਤੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਾਹੀ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਵਿਦਿਅਕ ਅਤੇ ਖੇਡ ਮਹਾਂਨਗਰ ਹੈ। ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਆਸਤ ਪਟਿਆਲਾ ਸਟੇਟ ਦੀ ਸ਼ਾਹੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਨੀਂਹ 1763 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਫੂਲਕੀਆ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ **ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ** ਨੇ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਮੂਲ 'ਪੱਟੀ ਆਲਾ' (ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ/ਪੱਟੀ) ਤੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹਿਲਾਂ, ਬਾਗ਼ਾਂ-ਬਗੀਚਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰਿਆਸਤੀ ਸ਼ਾਨੋ-ਸ਼ੌਕਤ ਕਾਰਨ ਪਟਿਆਲਾ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ **'ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਹਿਰ' (The Royal City)** ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸਿਖਰਲੇ **ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ**, ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਾਹੀ ਦਸਤਾਰ (ਪੱਗ), ਤਿੱਲੇਦਾਰ ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਾਹੀ ਜੁੱਤੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਸਲਵਾਰ, ਰੰਗ-ਬਰੰਗੀਆਂ ਪਰਾਂਦੀਆਂ, ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਉੱਨਤੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ **ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (1962)**, ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਖੇਡ ਸਿਖਲਾਈ ਸੰਸਥਾਨ **ਨੇਤਾਜੀ ਸੁਭਾਸ਼ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਪੋਰਟਸ (NIS)** ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਤਿਕਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

---

## 1. ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਫੂਲਕੀਆ ਰਿਆਸਤ (1763–1947 ਈ.)

ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲ ਕਾਲ ਅਤੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਰਾਜਸੀ ਉਭਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ:

### ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ (1763 ਈ.)
ਫੂਲਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਮੁਖੀ **ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ** ਨੇ 1753 ਵਿੱਚ ਸਨੌਰ ਦੀ ਚੌਰਾਸੀ ਵਿੱਚ ਕੱਚੀ ਗੜ੍ਹੀ ਬਣਾਈ ਅਤੇ 12 ਫ਼ਰਵਰੀ 1763 ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ **ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ** ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਈ। ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ, ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਅਤੇ ਮਰਾਠਿਆਂ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕੂਟਨੀਤੀ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੰਦਿਆਂ ਪਟਿਆਲਾ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ-ਸੰਪੰਨ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਿਆਸਤ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧਰਮੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਅੰਦਰਲੀ ਬੁਰਜ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ 'ਜੋਤ' ਅੱਜ ਵੀ ਨਿਰੰਤਰ ਜਗ ਰਹੀ ਹੈ।

### ਮਹਾਰਾਜਾ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਦੌਰ
ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੋਤਰੇ **ਮਹਾਰਾਜਾ ਅਮਰ ਸਿੰਘ** ਨੇ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਭਾਰੀ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ, ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਅਤੇ ਬਠਿੰਡੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਏ। 1809 ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀ ਦੌਰਾਨ ਪਟਿਆਲਾ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠਾਂ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸੰਧੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਟਿਆਲਾ 'ਸਿਸ-ਸਤਲੁਜ ਸਟੇਟਸ' (ਦਰਿਆ ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਉਰਾਰ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ) ਦੀ ਮੋਹਰੀ ਰਿਆਸਤ ਬਣ ਗਿਆ।

### ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਾਲ)
* **ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (1845–1862):** ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਪਟਿਆਲਾ ਕਲਾ ਅਤੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦਾ ਸਿਖਰ ਛੋਹ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1847 ਵਿੱਚ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ **ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ (Sheesh Mahal)** ਅਤੇ ਨਵਾਂ ਮੋਤੀ ਬਾਗ਼ ਪੈਲੇਸ ਬਣਵਾਇਆ। ਕਾਂਗੜਾ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਉੱਘੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਮਹਿਲਾਂ ਅੰਦਰ ਸੂਰਦਾਸ, ਕੇਸ਼ਵਦਾਸ ਅਤੇ ਗੀਤ ਗੋਵਿੰਦ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਲਾਸਾਨੀ ਫ਼ਰੈਸਕੋ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਕਰਵਾਈ।
* **ਮਹਾਰਾਜਾ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (1870–1876):** ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਦਿਆਂ 1875 ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ **ਮਹਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ** ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਵਾਇਸਰਾਏ ਲਾਰਡ ਨਾਰਥਬਰੁਕ ਨੇ ਕੀਤਾ।

### ਮਹਾਰਾਜਾ ਭੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (1900–1938): ਸ਼ਾਨੋ-ਸ਼ੌਕਤ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਕ੍ਰਿਕਟ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਭੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਰੰਗੀਨ ਸ਼ਾਸਕ ਸਨ:
* ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, 1911 ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੌਰੇ 'ਤੇ ਗਈ ਆਲ-ਇੰਡੀਆ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਦੀ ਕਪਤਾਨੀ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ 1934 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਘਰੇਲੂ ਕ੍ਰਿਕਟ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ **'ਰਣਜੀ ਟਰਾਫੀ' (Ranji Trophy)** ਦਾਨ ਕੀਤੀ।
* ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ **'ਪਟਿਆਲਾ ਹਾਰ' (Patiala Necklace)** ਫਰਾਂਸ ਦੀ ਕਾਰਟੀਅਰ (Cartier) ਕੰਪਨੀ ਪਾਸੋਂ 2,930 ਹੀਰਿਆਂ (ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸੱਤਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ 234.6 ਕੈਰੇਟ ਦਾ 'ਡੀ ਬੀਅਰਜ਼' ਹੀਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ) ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ।
* ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ 'ਪਟਿਆਲਾ ਪੈੱਗ' (Patiala Peg) ਦੀ ਮਹਿਮਾਨਨਵਾਜ਼ੀ ਪਰੰਪਰਾ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ।
* ਚੈਂਬਰ ਆਫ਼ ਪ੍ਰਿੰਸੇਜ਼ (ਨਰਿੰਦਰ ਮੰਡਲ) ਦੇ ਚਾਂਸਲਰ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।

### ਪੈਪਸੂ (PEPSU) ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਘ ਵਿੱਚ ਰਲੇਵਾਂ (1948)
ਆਖ਼ਰੀ ਸ਼ਾਸਕ **ਮਹਾਰਾਜਾ ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ** ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਸਰਦਾਰ ਵੱਲਭਭਾਈ ਪਟੇਲ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਰਿਆਸਤ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸੰਘ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਉਣ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਕੀਤੀ। 15 ਜੁਲਾਈ 1948 ਨੂੰ ਅੱਠ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ **ਪੈਪਸੂ (Patiala and East Punjab States Union - PEPSU)** ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਸਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਪਟਿਆਲਾ ਬਣੀ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਇਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਾਜਪ੍ਰਮੁੱਖ (ਗਵਰਨਰ) ਥਾਪੇ ਗਏ।

---

## 2. ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ, ਖੇਤਰਫਲ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ

* **ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ:** ਪਟਿਆਲਾ 30.3398° ਉੱਤਰ ਵਿਥਕਾਰ ਅਤੇ 76.3869° ਪੂਰਬ ਲੰਬਕਾਰ 'ਤੇ ਮਾਲਵਾ ਖ਼ਿੱਤੇ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ ਔਸਤ ਉਚਾਈ 251 ਮੀਟਰ (823 ਫੁੱਟ) ਹੈ।
* **ਹੱਦਾਂ:** ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਰੂਪਨਗਰ, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਐੱਸ.ਏ.ਐੱਸ. ਨਗਰ (ਮੋਹਾਲੀ) ਅਤੇ ਅੰਬਾਲਾ (ਹਰਿਆਣਾ), ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਕੈਥਲ ਤੇ ਜੀਂਦ (ਹਰਿਆਣਾ) ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
* **ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ:** 3,218 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ।
* **ਜਲ ਨਿਕਾਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ:** ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘੱਗਰ ਦਰਿਆ, ਪਟਿਆਲਾ ਵਾਲੀ ਨਦੀ, ਅਤੇ ਭਾਖੜਾ ਮੁੱਖ ਨਹਿਰ (Bhakra Main Line) ਲੰਘਦੀ ਹੈ।
* **ਜਲਵਾਯੂ:** ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਜਲਵਾਯੂ:
  - **ਗਰਮੀਆਂ:** ਮਈ-ਜੂਨ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ 42°C ਤੋਂ 46°C ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
  - **ਮਾਨਸੂਨ:** ਜੁਲਾਈ ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ ਦੌਰਾਨ ਔਸਤਨ 610 ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਬਾਰਿਸ਼ ਦਰਜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
  - **ਸਰਦੀਆਂ:** ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ ਫ਼ਰਵਰੀ ਦਰਮਿਆਨ ਤਾਪਮਾਨ 3°C ਤੋਂ 6°C ਤੱਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

---

## 3. ਵਿਰਾਸਤੀ ਮਹਿਲ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ

1. **ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਪਟਿਆਲਾ (1763 ਈ.):** 10 ਏਕੜ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਇਹ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਮਹਿਲ ਕੰਪਲੈਕਸ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੱਚੀਆਂ ਅਤੇ ਪੱਕੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਹਿਲ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸੇ ਹਨ:
   - **ਕਿਲ੍ਹਾ ਅੰਦਰੂਨ:** ਰਾਜਪੂਤ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਮਿਸ਼ਰਣ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਵਾਲੇ 16 ਕਮਰੇ ਹਨ।
   - **ਦਰਬਾਰ ਹਾਲ (ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ):** ਇੱਥੇ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤਲਵਾਰ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਸਤਰ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਝਾੜ-ਫ਼ਾਨੂਸ (Chandeliers) ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ।
   - **ਤੋਸ਼ਾਖ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਰਣ ਬਾਸ:** ਸ਼ਾਹੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ਗਾਹ ਅਤੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਘਰ।
2. **ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ (Sheesh Mahal):** ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ 1847 ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਇਹ ਮਹਿਲ ਝੀਲ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦਾ ਬਰੀਕ ਕੰਮ, ਰਾਜਸਥਾਨੀ-ਕਾਂਗੜਾ ਮਿਨੀਏਚਰ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ, ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ **ਮੈਡਲਾਂ ਦਾ ਅਜਾਇਬ ਘਰ (Medal Gallery)** ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ 3,200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਨਮੋਲ ਤਮਗੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹਨ।
3. **ਲਕਸ਼ਮਣ ਝੂਲਾ:** ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਝੀਲ ਉੱਤੇ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਦੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਝੂਲੇ ਦੀ ਤਰਜ਼ 'ਤੇ ਬਣਿਆ ਵਿਸ਼ਾਲ ਝੂਲਦਾ ਪੁਲ।
4. **ਮੋਤੀ ਬਾਗ਼ ਪੈਲੇਸ (New Moti Bagh Palace):** ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਵਰਸਾਏ ਮਹਿਲ (Versailles) ਦੀ ਤਰਜ਼ 'ਤੇ ਬਣਿਆ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਹਿਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਨਿੱਜੀ ਸ਼ਾਹੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਮਹਿਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।
5. **ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਬਾਗ਼ (Baradari Gardens):** ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਬਾਰਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਾਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬਾਗ਼, ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੁਰਲੱਭ ਪੌਦੇ, ਸ਼ਾਹੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਭੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਬੁੱਤ ਲਗਵਾਇਆ ਸੀ।
6. **ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹਾ (ਸੈਫ਼ਾਬਾਦ):** ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ 6 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਨਵਾਬ ਸੈਫ਼ ਖ਼ਾਨ ਦੁਆਰਾ 1658 ਵਿੱਚ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਕਿਲ੍ਹਾ, ਜਿੱਥੇ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਠਹਿਰੇ ਸਨ। 1837 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸਦਾ ਪੁਨਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਨਾਮ 'ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ' ਰੱਖਿਆ।

---

## 4. ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਕੇਂਦਰ

* **ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦੂਖ ਨਿਵਾਰਨ ਸਾਹਿਬ:** ਪਟਿਆਲਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰਧਾਮ। 1672 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ **ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ** ਸੈਫ਼ਾਬਾਦ ਤੋਂ ਲਹਿਲ ਪਿੰਡ (ਮੌਜੂਦਾ ਪਟਿਆਲਾ) ਆਏ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਚਰਨ ਪੈਣ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਭਿਆਨਕ ਮਹਾਂਮਾਰੀ (ਪਲੇਗ/ਹੈਜ਼ਾ) ਦੂਰ ਹੋਈ ਸੀ। ਹਰ ਪੰਚਮੀ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲੱਖਾਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨਤਮਸਤਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
* **ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ:** ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਅਤੇ ਨਵਾਬ ਸੈਫ਼ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਪਰਸਪਰ ਰੂਹਾਨੀ ਪਿਆਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
* **ਸ੍ਰੀ ਕਾਲੀ ਦੇਵੀ ਮੰਦਿਰ:** 1936 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਭੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਬੰਗਾਲ ਤੋਂ ਲਿਆ ਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਮਾਂ ਕਾਲੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ 6 ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਮੂਰਤੀ ਵਾਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੰਦਿਰ, ਜਿੱਥੇ ਨਰਾਤਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਲੱਖਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

---

## 5. ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣਾ: ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸ਼ਾਹਕਾਰ

ਪਟਿਆਲਾ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਸੁਰੀਲੇ ਸਕੂਲ **'ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣਾ'** ਦੀ ਜਨਮ-ਭੂਮੀ ਹੈ:
* **ਮੋਢੀ ਗਾਇਕ:** ਇਸ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਨੀਂਹ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਗਾਇਕਾਂ **ਉਸਤਾਦ ਅਲੀ ਬਖ਼ਸ਼ ਜਰਨੈਲ** ਅਤੇ **ਉਸਤਾਦ ਫ਼ਤਹਿ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਕਰਨੈਲ** (ਅਲੀਆ-ਫ਼ੱਤੂ ਦੀ ਜੋੜੀ) ਨੇ ਰੱਖੀ।
* **ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ੈਲੀ:** ਖ਼ਿਆਲ ਗਾਇਕੀ, ਠੁਮਰੀ, ਗ਼ਜ਼ਲ ਅਤੇ ਦਾਦਰਾ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਤਾਨਾਂ, ਮੁਰਕੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਰਾਗ-ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ ਇਸ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹਨ।
* **ਉਸਤਾਦ ਬੜੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ (Ustad Bade Ghulam Ali Khan):** ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਗਾਇਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਮਈ ਆਵਾਜ਼ ਨੇ 'ਯਾਦ ਪੀਆ ਕੀ ਆਏ' ਅਤੇ 'ਆਏ ਨਾ ਬਾਲਮ' ਵਰਗੀਆਂ ਠੁਮਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪਟਿਆਲਾ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਅਮਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
* **ਬੇਗਮ ਅਖ਼ਤਰ, ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਗਾਇਕ:** ਗ਼ਜ਼ਲ ਮਲਿਕਾ ਬੇਗਮ ਅਖ਼ਤਰ ਅਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸਮਰਾਟ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਉੱਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰਿਹਾ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਉਸਤਾਦ ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ, ਹਾਮਿਦ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਫ਼ਕਤ ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਇਸੇ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਵਾਰਿਸ ਹਨ।

---

## 6. ਖੇਡਾਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ: ਨੇਤਾਜੀ ਸੁਭਾਸ਼ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਪੋਰਟਸ (NIS)

ਪਟਿਆਲਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦਾ **'ਸਪੋਰਟਸ ਮੱਕਾ' (Mecca of Indian Sports)** ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
* **NIS Patiala (ਸਥਾਪਨਾ 1961):** ਓਲਡ ਮੋਤੀ ਬਾਗ਼ ਪੈਲੇਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੈਂਪਸ (268 ਏਕੜ) ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ NIS ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖੇਡ ਸੰਸਥਾਨ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਓਲੰਪੀਅਨ, ਏਸ਼ਿਆਈ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਤਮਗਾ ਜੇਤੂ ਅਤੇ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰੀਆ ਐਵਾਰਡੀ ਕੋਚ (ਜਿਵੇਂ ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ, ਪੀ.ਟੀ. ਊਸ਼ਾ, ਨੀਰਜ ਚੋਪੜਾ) ਇੱਥੇ ਹੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।
* **ਮਹਾਰਾਜਾ ਭੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬ ਸਪੋਰਟਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (MBSPSU):** ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਿਤ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਖੇਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ।
* **ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਰਾਸਤ:** ਧਰੁਵ ਪਾਂਡਵ ਕ੍ਰਿਕਟ ਸਟੇਡੀਅਮ (ਬਾਰਾਂਦਰੀ) ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

---

## 7. ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ: ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ

ਪਟਿਆਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਖੋਜ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਧੜਕਣ ਹੈ:
* **ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ (ਸਥਾਪਨਾ 1962):** ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੀ ਹਿਬਰੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਇਹ ਦੂਜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਭਾਸ਼ਾ (ਪੰਜਾਬੀ) ਦੇ ਸਰਬਪੱਖੀ ਵਿਕਾਸ, ਖੋਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ, ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼ਕਾਰੀ, ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੇ 'ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼' ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।
* **ਸਰਕਾਰੀ ਮਹਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ (1875 ਈ.):** ਨਾਰਥ ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਦਿਅਕ ਧਰੋਹਰ, ਜਿਸਦੀ ਫਰੈਂਚ-ਗੌਥਿਕ ਇਮਾਰਤ ਅੱਜ ਵੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਹੈ।
* **ਥਾਪਰ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਐਂਡ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ (TIET - 1956):** ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਿਖਰਲੇ ਨਿੱਜੀ ਤਕਨੀਕੀ ਅਦਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ।
* **ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਲਾਅ (RGNUL):** ਭਾਰਤ ਦੀ ਨਾਮਵਰ ਕਾਨੂੰਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ।

---

## 8. ਰਵਾਇਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਚਿੰਨ੍ਹ: ਪੱਗ, ਜੁੱਤੀ, ਪਰਾਂਦੀ ਅਤੇ ਸਲਵਾਰ

ਪਟਿਆਲਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਉਹ ਪਛਾਣ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਜੋ ਅੱਜ ਗਲੋਬਲ ਬ੍ਰਾਂਡ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ:
1. **ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਾਹੀ ਦਸਤਾਰ (Turban):** ਤਿੱਖੇ ਕੋਣਾਂ, ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਓਂ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਲੜਾਂ ਅਤੇ ਸਿਰਮੌਰ ਸ਼ਾਨ ਵਾਲੀ ਪੱਗ, ਜੋ ਰਿਆਸਤੀ ਸ਼ਾਹੀ ਠਾਠ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
2. **ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਾਹੀ ਜੁੱਤੀ:** ਸ਼ੁੱਧ ਚਮੜੇ 'ਤੇ ਹੱਥੀਂ ਕੱਢੀ ਗਈ ਜ਼ਰੀ, ਤਿੱਲੇ ਅਤੇ ਕਸੀਦਾਕਾਰੀ ਵਾਲੀ ਜੁੱਤੀ, ਜਿਸਦੇ ਕਾਰੀਗਰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਸੇ ਹੋਏ ਹਨ।
3. **ਪਟਿਆਲਾ ਸਲਵਾਰ (Royal Pleated Salwar):** ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਇਹ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਤਹਿਆਂ (Pleats) ਵਾਲੀ ਸ਼ਾਹੀ ਪੋਸ਼ਾਕ ਅੱਜ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਮਨਪਸੰਦ ਪੰਜਾਬੀ ਪਹਿਰਾਵਾ ਹੈ।
4. **ਫੁਲਕਾਰੀ ਅਤੇ ਪਰਾਂਦੀਆਂ:** ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਹੱਥੀਂ ਕੱਢੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਰਵਾਇਤੀ ਬਾਗ਼ ਫੁਲਕਾਰੀ ਅਤੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁੰਦੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪਟਿਆਲਵੀ ਸੁਨਹਿਰੀ ਪਰਾਂਦੀ।
5. **ਪਟਿਆਲਾ ਪੈੱਗ (The Patiala Peg):** ਮਹਾਰਾਜਾ ਭੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮਹਿਮਾਨਨਵਾਜ਼ੀ ਦੌਰਾਨ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਲਗਭਗ 120 ਮਿ.ਲੀ. ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਾਹੀ ਮਾਪ, ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਖੁੱਲ੍ਹੇ-ਦਿਲ ਅਤੇ ਦਰਿਆ-ਦਿਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਿਆ।

---

## 9. ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਉਦਯੋਗ

* **ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਬੀਜ ਉਤਪਾਦਨ:** ਪਟਿਆਲਾ ਕਣਕ, ਬਾਸਮਤੀ ਝੋਨੇ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮੋਹਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ।
* **ਡੀਜ਼ਲ ਲੋਕੋ ਮਾਡਰਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਵਰਕਸ (DMW / PLW Patiala):** ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਡੀਜ਼ਲ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਰੇਲ ਇੰਜਣ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਕਾਰਖਾਨਾ।
* **ਕੰਬਾਈਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ:** ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕਸਬੇ ਸਮਾਣਾ, ਨਾਭਾ ਅਤੇ ਪਾਤੜਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਕੰਬਾਈਨ ਹਾਰਵੈਸਟਰ ਨਿਰਮਾਣ ਇਕਾਈਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰੀਤ, ਕਰਤਾਰ, ਸਟੈਂਡਰਡ) ਸਥਿਤ ਹਨ।
* **ਰਵਾਇਤੀ ਬਾਜ਼ਾਰ:** ਏ.ਸੀ. ਮਾਰਕੀਟ, ਧਰਮਪੁਰਾ ਬਾਜ਼ਾਰ, ਅਦਾਲਤ ਬਾਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰੀ ਗੇਟ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਧੜਕਦੇ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਹਨ।

---

## ਸਿੱਟਾ
ਪਟਿਆਲਾ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਵੈਮਾਣ, ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਾਨੋ-ਸ਼ੌਕਤ, ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ, ਉੱਚ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਅਦੁੱਤੀ ਖੇਡ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਸਦੀਵੀ ਸੰਗਮ ਹੈ। ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦੀਆਂ ਫਸੀਲਾਂ ਤੋਂ ਗੂੰਜਦੀ ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਤਾਨ ਅਤੇ ਖੇਡ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗੱਡੇ ਓਲੰਪਿਕ ਝੰਡੇ ਪਟਿਆਲਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ 'ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਮਰ ਰੱਖਣਗੇ।