Revision History

# ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਲਬੇਲੇ ਸ਼ਾਇਰ, ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਚਿੰਤਕ

> [!NOTE]
> **AEO ਤੱਥ-ਸਾਰ (Quick Encyclopedic Facts):**
> * **ਜਨਮ ਤੇ ਪਿਛੋਕੜ:** 17 ਫ਼ਰਵਰੀ 1881 ਨੂੰ ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕੇ ਐਬਟਾਬਾਦ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸਲਹੱਡ ਵਿਖੇ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਔਹਲਣ (ਕਾਨੂੰਨਗੋ) ਅਤੇ ਪਰਮਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮ।
> * **ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ:** 1900 ਤੋਂ 1903 ਤੱਕ ਟੋਕੀਓ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਉਦਯੋਗਿਕ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ (Industrial Chemistry) ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।
> * **ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਕਵਿਤਾ (Free Verse):** ਅਮਰੀਕੀ ਕਵੀ ਵਾਲਟ ਵ੍ਹਿਟਮੈਨ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਤੁਕਬੰਦੀ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾ ਕੇ 'ਸੈਲਾਨੀ ਛੰਦ' ਦਿੱਤਾ।
> * **ਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ:** ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ 'ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੈਦਾਨ', 'ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਘੁੰਡ', 'ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਲੇਖ'; ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ 'The Spirit of Oriental Poetry', 'The Book of the Ten Masters'।

---

## ਆਰੰਭਿਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨ ਦੀ ਯਾਤਰਾ
ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਭਾਵੁਕ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ-ਪ੍ਰੇਮੀ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ। ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਦੇ ਗਾਰਡਨ ਮਿਸ਼ਨ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਮੁੱਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ 1900 ਵਿੱਚ ਉਹ ਉੱਚ ਵਿੱਦਿਆ ਲਈ ਜਾਪਾਨ ਚਲੇ ਗਏ।

ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਟੋਕੀਓ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਫ਼ਾਰਮਾਸਿਊਟੀਕਲ ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਲਈ। ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਜਾਪਾਨੀ ਚਿੰਤਕ **ਓਕਾਕੁਰਾ ਕਾਕੂਜ਼ੋ** (Okakura Kakuzo) ਨਾਲ ਹੋਈ। ਟੋਕੀਓ ਵਿਖੇ ਜਦੋਂ ਸਵਾਮੀ ਰਾਮਤੀਰਥ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੇਦਾਂਤ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਇੰਨੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿਰ ਮੁਨਵਾ ਕੇ ਸੰਨਿਆਸ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ।

---

## ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਪੁਨਰ-ਜਨਮ
ਜਦੋਂ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਭਾਰਤ ਪਰਤੇ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮਾਇਆ ਦੇਵੀ ਨਾਲ ਕਰਵਾਇਆ। 1912 ਵਿੱਚ ਸਿਆਲਕੋਟ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ **ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ** ਨਾਲ ਹੋਈ।

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਛੋਹ ਨੇ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਖ਼ਾਲਸਈ ਪਿਆਰ ਦੀ ਜੋਤ ਜਗਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਭੇਸ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮੁੜ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ। ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਲਿਖਿਆ:
> *"ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮੁੜ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਬਿਠਾਇਆ। ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਮੈਂ ਸੱਚੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਦੀਦਾਰ ਕੀਤਾ।"*

---

## ਵਿਗਿਆਨੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ
ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਕੇਵਲ ਭਾਵੁਕ ਕਵੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਨ:
* ਉਹ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ **ਫਾਰੈਸਟ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ (FRI)** ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਕੈਮਿਸਟ ਰਹੇ।
* ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰੋਸ਼ਾ ਘਾਹ (Rosha Grass) ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੇਲ ਕੱਢਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਖੋਜੀ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨੀ ਕਾਫ਼ੂਰ (Camphor) ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ 'ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਖੋਜ ਕੀਤੀ।

---

## ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਦੇਣ: 'ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਵਾਨ'
ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਤੁਕਾਂਤ ਅਤੇ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਝਨਾਅ ਦੇ ਦਰਿਆ ਵਾਂਗ ਬੇਪ੍ਰਵਾਹ ਵਗਦੀ ਹੈ:

> *"ਇਹ ਬੇਪਰਵਾਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਵਾਨ ਮੌਤ ਨੂੰ ਮਖ਼ੌਲਾਂ ਕਰਨ,*  
> *ਮਰਨ ਥੀਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦੇ ॥*  
> *ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਇਹ ਕਰਨ ਗ਼ੁਲਾਮੀ, ਜਾਨ ਕੋਹ ਆਪਣੀ ਵਾਰ ਦਿੰਦੇ,*  
> *ਪਰ ਟੈਂ ਨਾ ਮੰਨਣ ਕਿਸੇ ਦੀ ॥"*

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਿਬੰਧ ਸੰਗ੍ਰਹਿ **'ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਲੇਖ'** ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਉਚਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲੇਖ ਜਿਵੇਂ 'ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ', 'ਕਵਿਤਾ', 'ਕੰਨਿਆਦਾਨ' ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ।

---

## ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ
ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਚਿੰਤਨ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾਇਆ:
* **The Spirit of Oriental Poetry (1926):** ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਪੁਸਤਕ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਰੂਹਾਨੀ ਸੱਚ ਦਿਖਾਇਆ।
* **The Book of the Ten Masters:** ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਾਵਿਕ ਸ਼ਾਹਕਾਰ।
* **The Sisters of the Spinning Wheel:** ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਭਾਵਾਰਥਾਂ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ।

---

## ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ
ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗਵਾਲੀਅਰ ਵਿਖੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਤੇਲ ਦੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਰਹੇ। ਤਪਦਿਕ (ਟੀ.ਬੀ.) ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ 31 ਮਾਰਚ 1931 ਨੂੰ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿਖੇ ਕੇਵਲ 50 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਹਾਨ ਅਲਬੇਲਾ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਿਆ।