Revision History

## ਭੂਮਿਕਾ
ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ (26 ਦਸੰਬਰ 1899 – 31 ਜੁਲਾਈ 1940) ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਇਰਾਦੇ ਵਾਲੇ ਸੂਰਬੀਰ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫ਼ੌਜ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਖ਼ੂਨੀ ਸਾਕੇ ਨੂੰ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖ ਕੇ ਇਹ ਪ੍ਰਣ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦੋਸ਼ੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਗਵਰਨਰ ਮਾਈਕਲ ਓਡਵਾਇਰ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਲੰਡਨ ਜਾ ਕੇ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣਗੇ। 21 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਚਨ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਦਿਖਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਸੂਰਬੀਰ ਆਪਣੇ ਅਪਮਾਨ ਦਾ ਬਦਲਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਦੇ।

## ਬਚਪਨ, ਯਤੀਮਖ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ
ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 26 ਦਸੰਬਰ 1899 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਸਬੇ ਸੁਨਾਮ ਵਿਖੇ ਸਰਦਾਰ ਟਹਿਲ ਸਿੰਘ (ਰੇਲਵੇ ਚੌਕੀਦਾਰ) ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਕੰਬੋਜ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਨਾਮ 'ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ' ਸੀ।

ਮਹਿਜ਼ ਦੋ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸਾਇਆ ਸਿਰ ਤੋਂ ਉੱਠ ਗਿਆ। ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸੈਂਟਰਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਯਤੀਮਖ਼ਾਨੇ (ਪੁਤਲੀਘਰ) ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ **'ਊਧਮ ਸਿੰਘ'** ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਯਤੀਮਖ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦਸਤਕਾਰੀ ਤੇ ਮਕੈਨੀਕਲ ਕੰਮ ਸਿੱਖਿਆ। 1917 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੀ ਵੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਇਕੱਲੇ ਰਹਿ ਗਏ।

## 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919: ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਦਾ ਖ਼ੂਨੀ ਸਾਕਾ
13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 ਨੂੰ ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਯਤੀਮਖ਼ਾਨੇ ਦੇ ਹੋਰ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਵਿਖੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਜਨਰਲ ਰੇਜੀਨਾਲਡ ਡਾਇਰ ਨੇ ਨਿਹੱਥੇ ਬੱਚਿਆਂ, ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ 'ਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ, ਤਾਂ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਖ਼ੁਦ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਖੂਹ ਵਿੱਚੋਂ ਤੜਫ਼ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਨੂੰ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖਿਆ।

ਉਸ ਰਾਤ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਦੀ ਖ਼ੂਨ ਭਿੱਜੀ ਮਿੱਟੀ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਸਹੁੰ ਖਾਧੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਇਸ ਕਤਲੇਆਮ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਗਵਰਨਰ ਮਾਈਕਲ ਓਡਵਾਇਰ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਨਹੀਂ ਉਤਾਰ ਦਿੰਦੇ, ਉਹ ਚੈਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੈਠਣਗੇ।

## 21 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਆਲਮੀ ਸਫ਼ਰ ਅਤੇ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਸਾਂਝ
ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਦਰਜਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਕੀਤਾ:
- **ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਮੈਕਸੀਕੋ (1920ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ):** ਉਹ ਅਮਰੀਕਾ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।
- **ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ (1927):** ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਊਧਮ ਸਿੰਘ 25 ਸਾਥੀਆਂ, ਗੋਲਾ-ਬਾਰੂਦ ਅਤੇ ਪਿਸਤੌਲਾਂ ਸਮੇਤ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆਏ। ਪਰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਹਥਿਆਰ ਰੱਖਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ 5 ਸਾਲ ਦੀ ਬਾਮੁਸ਼ੱਕਤ ਕੈਦ ਹੋਈ।
- **ਲੰਡਨ ਪਹੁੰਚਣਾ (1934):** 1931 ਵਿੱਚ ਜੇਲ੍ਹੋਂ ਰਿਹਾਅ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਕਸ਼ਮੀਰ ਰਸਤੇ ਜਰਮਨੀ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ 1934 ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਾਰਪੈਂਟਰ, ਮੋਟਰ ਮਕੈਨਿਕ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧੂ ਅਦਾਕਾਰ (Extra) ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਓਡਵਾਇਰ ਦੀ ਹਰ ਹਰਕਤ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।

## ਕੈਕਸਟਨ ਹਾਲ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀਬਾਰੀ (13 ਮਾਰਚ 1940)
13 ਮਾਰਚ 1940 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਦੇ ਵੈਸਟਮਿੰਸਟਰ ਸਥਿਤ 'ਕੈਕਸਟਨ ਹਾਲ' ਵਿਖੇ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਅਤੇ ਰਾਇਲ ਸੈਂਟਰਲ ਏਸ਼ੀਅਨ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਮੀਟਿੰਗ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਮਾਈਕਲ ਓਡਵਾਇਰ ਮੁੱਖ ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।

ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਮੋਟੀ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਪੰਨੇ ਪਿਸਤੌਲ ਦੇ ਆਕਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਕੱਟ ਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਰਿਵਾਲਵਰ ਛੁਪਾ ਕੇ ਹਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ। ਜਿਉਂ ਹੀ ਮੀਟਿੰਗ ਖ਼ਤਮ ਹੋਈ ਅਤੇ ਓਡਵਾਇਰ ਸਟੇਜ ਤੋਂ ਉੱਤਰਨ ਲੱਗਾ, ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਛੇ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ:
- ਦੋ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਈਕਲ ਓਡਵਾਇਰ ਦੀ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਹੀ ਢੇਰ ਹੋ ਗਿਆ।
- ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਸੈਕਟਰੀ ਆਫ਼ ਸਟੇਟ ਲਾਰਡ ਜ਼ੈਟਲੈਂਡ ਅਤੇ ਬੰਬੇ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਗਵਰਨਰ ਲਾਰਡ ਲੈਮਿੰਗਟਨ ਵੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ।

ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭੱਜਣ ਦੀ ਰੱਤੀ ਭਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਰਿਵਾਲਵਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਹੱਸਦਿਆਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।

## ਮੁਕੱਦਮਾ ਅਤੇ 'ਰਾਮ ਮੁਹੰਮਦ ਸਿੰਘ ਆਜ਼ਾਦ'
ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਮਗਰੋਂ ਜਦੋਂ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਦੱਸਿਆ:
> **'ਰਾਮ ਮੁਹੰਮਦ ਸਿੰਘ ਆਜ਼ਾਦ'**
ਇਹ ਨਾਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤਿੰਨਾਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਰਮਾਂ (ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਿਮ, ਸਿੱਖ) ਦੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਂਹ 'ਤੇ ਵੀ ਇਹੋ ਨਾਮ ਗੁਦਵਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਓਲਡ ਬੇਲੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੌਰਾਨ ਜਸਟਿਸ ਐਟਕਿਨਸਨ ਸਾਹਮਣੇ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤਾ:
> 'ਮੈਂ ਓਡਵਾਇਰ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਸੇ ਲਾਇਕ ਸੀ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਵਤਨ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬੇਗੁਨਾਹਾਂ ਦਾ ਕਾਤਲ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਕੋਈ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਹੀਂ। ਮੈਨੂੰ ਮਾਣ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।'

## ਸ਼ਹਾਦਤ ਅਤੇ ਅਸਥੀਆਂ ਦੀ ਵਤਨ ਵਾਪਸੀ
31 ਜੁਲਾਈ 1940 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਦੀ ਪੈਂਟਨਵਿਲੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਫ਼ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

34 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ (ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ) ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਸਦਕਾ **ਜੁਲਾਈ 1974 ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਲੰਡਨ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਗਈਆਂ**। 2 ਅਗਸਤ 1974 ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੱਦੀ ਨਗਰ ਸੁਨਾਮ ਵਿਖੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਨਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਸਥੀਆਂ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜਲ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।