Revision History

## ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵ

**ਵਿਸਾਖੀ** (ਜਿਸਨੂੰ ਬੈਸਾਖੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ, ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰਾ ਅਤੇ ਜੀਵੰਤ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਹਰ ਸਾਲ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਬਿਕਰਮੀ ਕੈਲੰਡਰ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸਾਖ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤਾਰੀਖ਼ (ਸੰਗਰਾਂਦ), ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 13 ਜਾਂ 14 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਬੜੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸਾਖੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਲਈ ਤੀਹਰਾ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੀ ਹੈ: ਇਹ ਇੱਕ **ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਟਾਈ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ** ਹੈ, ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦਾ **ਜਨਮ ਦਿਹਾੜਾ (ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਾਜਣਾ ਦਿਵਸ)** ਹੈ, ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਅਮਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਿਨ ਹੈ।

ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਵਿਸਾਖੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਮੁੱਲ ਪੈਣ ਦਾ ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਲੇ ਅਤੇ ਧੁੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿਸਾਨ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਝੂਮ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: **'ਜੱਟਾ ਆਈ ਵਿਸਾਖੀ!'**।

## 1699: ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਣਾ

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ 1699 ਈਸਵੀ ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਇੱਕ ਯੁੱਗ-ਪਲਟਾਊ ਦਿਨ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ **ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ** ਨੇ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ (ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ) ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਇਕੱਠ ਬੁਲਾਇਆ। 

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਨੰਗੀ ਤਲਵਾਰ ਲਹਿਰਾਉਂਦਿਆਂ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚੋਂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਣਖ ਲਈ ਸੀਸ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਪੰਜ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਆਪ ਗੁਰੂ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ:
1. ਭਾਈ ਦਇਆ ਰਾਮ ਜੀ (ਲਾਹੌਰ, ਖੱਤਰੀ)
2. ਭਾਈ ਧਰਮ ਦਾਸ ਜੀ (ਦਿੱਲੀ, ਜੱਟ)
3. ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਰਾਏ ਜੀ (ਜਗਨਨਾਥ ਪੁਰੀ, ਝੀਵਰ)
4. ਭਾਈ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਜੀ (ਦਵਾਰਕਾ, ਛੀਂਬਾ)
5. ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਚੰਦ ਜੀ (ਬਿਦਰ, ਨਾਈ)

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ (ਅੰਮ੍ਰਿਤ) ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ ਨੇ ਪਤਾਸੇ ਪਾਏ। ਇਹਨਾਂ ਪੰਜਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ **'ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ'** ਸਾਜਿਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਸਿੰਘ' ਦੀ ਪਦਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਅੱਗੇ ਗੋਡੇ ਟੇਕ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਦਾਤ ਮੰਗੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ (ਦੂਜੇ) ਨੇ ਲਿਖਿਆ:
> "ਵਾਹੁ ਵਾਹੁ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਆਪੇ ਗੁਰੁ ਚੇਲਾ ॥"

ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਜ਼ੁਲਮ ਸਹਿ ਰਹੇ ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਬੀਰਤਾ ਭਰੀ ਕਿ ਉਹ ਗਿੱਦੜਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੇਰ ਬਣ ਗਏ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।

## 1919: ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਦਾ ਖ਼ੂਨੀ ਸਾਕਾ

13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 ਨੂੰ ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ **ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼** ਵਿਖੇ ਰੌਲਟ ਐਕਟ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ (ਡਾ. ਸੈਫ਼ੁੱਦੀਨ ਕਿਚਲੂ ਅਤੇ ਡਾ. ਸੱਤਿਆਪਾਲ) ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਵਿਰੁੱਧ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਿਹੱਥੇ ਲੋਕ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਜਲਸਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਬੇਰਹਿਮ ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਨੇ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਤੰਗ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸਾਕੇ ਵਿੱਚ 1,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੇਕਸੂਰ ਬੱਚੇ, ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਇਸੇ ਖ਼ੂਨੀ ਸਾਕੇ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ।

## ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਰੰਗ ਅਤੇ ਮੇਲੇ

* **ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ:** ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਲੱਖਾਂ ਸੰਗਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ), ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ (ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ), ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ (ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ), ਅਤੇ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
* **ਭੰਗੜਾ ਅਤੇ ਢੋਲ ਦਾ ਖੜਕਾ:** ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਢੋਲ ਦੇ ਡਗੇ 'ਤੇ ਧਮਾਲ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਔਰਤਾਂ ਰੰਗ-ਬਰੰਗੇ ਸੂਟ ਅਤੇ ਫੁਲਕਾਰੀਆਂ ਪਹਿਨ ਕੇ ਗਿੱਧਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
* **ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਖੇਡਾਂ:** ਪੰਜਾਬ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਵਿਸਾਖੀ ਮੇਲੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ, ਰੱਸਾਕਸ਼ੀ, ਗਤਕਾ, ਅਤੇ ਘੋੜ-ਦੌੜਾਂ ਕਰਵਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਲੇਬੀਆਂ, ਪਕੌੜੇ, ਅਤੇ ਖੀਰ-ਪੂੜੇ ਮੇਲਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਕਰਸ਼ਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਕੈਨੇਡਾ (ਸਰੀ, ਵੈਨਕੂਵਰ, ਟੋਰਾਂਟੋ), ਯੂ.ਕੇ. (ਸਾਊਥਹਾਲ, ਬਰਮਿੰਘਮ), ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸਾਖੀ ਮੌਕੇ ਵਿਸ਼ਾਲ 'ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ' ਸਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।