Revision History

## ਭੂਮਿਕਾ
ਸੱਯਦ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ (1722 – 1798) ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਦੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਕਵੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਧੂਰਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ-ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਹੀਰ-ਰਾਂਝੇ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਗਾਥਾ ਨੂੰ ਬੈਂਤ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਅਮਰ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਕਿ 'ਹੀਰ' ਅਤੇ 'ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ' ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਬਣ ਗਏ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੇ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦਰਦ ਦਾ ਮਸੀਹਾ ਮੰਨਦਿਆਂ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰੀ ਸੀ:
> 'ਅੱਜ ਆਖਾਂ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਕਿਤੋਂ ਕਬਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬੋਲ। ਤੇ ਅੱਜ ਕਿਤਾਬ-ਏ-ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਕੋਈ ਅਗਲਾ ਵਰਕਾ ਫ਼ੋਲ॥'

## ਜਨਮ, ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਅਤੇ ਵਿੱਦਿਆ
ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਨ 1722 ਈ. ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡ ਜੰਡਿਆਲਾ ਸ਼ੇਰ ਖ਼ਾਂ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ਼ੇਖ਼ੂਪੁਰਾ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਸੱਯਦ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸੱਯਦ ਗੁਲਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੀ। ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦੋਹਤੇ ਇਮਾਮ ਹੁਸੈਨ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਮੁੱਢਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮਕਤਬ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਉੱਚ-ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਕਸੂਰ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨ ਮੌਲਵੀ ਗ਼ੁਲਾਮ ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਕਸੂਰੀ ਦੇ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਬਣੇ (ਇਹ ਉਹੀ ਮੌਲਵੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਬਾਬਾ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ)। ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਅਰਬੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਇਸਲਾਮੀ ਸ਼ਰੀਅਤ, ਹਿੰਦੂ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੇ ਉੱਚ-ਕੋਟੀ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਸਨ। ਕਸੂਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਪਾਕਪਟਨ ਵਿਖੇ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਚਿੱਲਾ ਕੱਟਿਆ।

## ਕਿੱਸਾ ਹੀਰ ਦੀ ਰਚਨਾ (1766)
ਪਾਕਪਟਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਾਹੀਵਾਲ ਦੇ ਪਿੰਡ ਮਲਕਾ ਹਾਂਸ ਆ ਗਏ। ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਹੁਜਰੇ (ਕਮਰੇ) ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸੰਨ 1766 (ਹਿਜਰੀ 1180) ਵਿੱਚ 'ਕਿੱਸਾ ਹੀਰ' ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ। ਕਿੱਸੇ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਖ਼ੁਦ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:
> 'ਸੰਨ ਗਿਆਰਾਂ ਸੌ ਅੱਸੀ ਨਬੀ ਹਿਜਰਤ, ਤੂਲੇ ਬਾਅਦ ਜ਼ੇ ਤਾਅਰੀਫ਼ ਪਾਈਆ ਏ। ਸ਼ਹਿਰ ਜੰਡਿਆਲੇਓਂ ਖ਼ੁਸ਼ ਨਵੀਸ ਆਹਾ, ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਜੋ ਸ਼ਿਅਰ ਬਣਾਈਆ ਏ॥'

ਲੋਕ ਗਾਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੀ ਇੱਕ ਮੁਟਿਆਰ 'ਭਾਗਭਰੀ' ਨਾਲ ਮੁਹੱਬਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਇਸ਼ਕ ਮਿਜ਼ਾਜੀ ਸੀ, ਪਰ ਇਸਨੇ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਕਲਮ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਬਲ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲੌਕਿਕ ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਅਲੌਕਿਕ (ਰੂਹਾਨੀ) ਇਸ਼ਕ-ਏ-ਹਕੀਕੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।

## ਹੀਰ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ: ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼
ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਹੀਰ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਦੇ ਮਿਲਣ-ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਕਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ:
1. **ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਗੀਕਰਨ:** ਕਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤਾਂ, ਗੋਤਾਂ, ਪੇਸ਼ਿਆਂ (ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਲੁਹਾਰ, ਤਰਖਾਣ, ਨਾਈ, ਧੋਬੀ, ਜੁਲਾਹੇ) ਦਾ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਹੈ।
2. **ਕੁਦਰਤ, ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਫ਼ਸਲਾਂ:** ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ (ਟਾਹਲੀ, ਕਿੱਕਰ, ਬੋਹੜ, ਨਿੰਮ), ਜੜ੍ਹੀ-ਬੂਟੀਆਂ, ਰੁੱਤਾਂ ਅਤੇ ਹਾੜ੍ਹੀ-ਸਾਉਣੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੈ।
3. **ਖਾਣ-ਪੀਣ ਅਤੇ ਪਕਵਾਨ:** ਖੀਰ, ਮਾਲਪੂੜੇ, ਸੇਵੀਆਂ, ਮੱਖਣ, ਲੱਸੀ, ਘਿਓ, ਦਾਲਾਂ ਅਤੇ ਮਿਠਾਈਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਇੰਨੇ ਸਵਾਦ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਠਕ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
4. **ਦਹਿਜ ਅਤੇ ਗਹਿਣੇ:** ਹੀਰ ਦੇ ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਦਹਿਜ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ, ਕੱਪੜਿਆਂ (ਫੁਲਕਾਰੀਆਂ, ਚੋਪ) ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ (ਟਿੱਕਾ, ਨੱਥ, ਕੰਗਣ, ਝਾਂਜਰਾਂ) ਦਾ ਮੁਕੰਮਲ ਵੇਰਵਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
5. **ਰੋਗ ਅਤੇ ਇਲਾਜ:** ਜਦੋਂ ਹੀਰ ਨੂੰ ਸੱਪ ਲੜਨ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵੈਦਾਂ, ਜੜ੍ਹੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਉਤਾਰਨ ਦੇ ਮੰਤਰਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸੂਚੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

## ਪਾਤਰ-ਚਿਤਰਨ ਦੀ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਕਲਾ
- **ਹੀਰ:** ਰਵਾਇਤੀ ਦੱਬੂ ਔਰਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜਗੀਰੂ ਸਮਾਜ, ਧਾਰਮਿਕ ਠੇਕੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦਲੇਰ ਨਾਇਕਾ ਹੈ। ਕਾਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਵੇਲੇ ਉਹ ਸ਼ਰੀਅਤ ਦੇ ਪਖੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਧੱਜੀਆਂ ਉਡਾਉਂਦੀ ਹੈ।
- **ਰਾਂਝਾ (ਧੀਦੋ ਰਾਂਝਾ):** ਸੁਹੱਪਣ, ਸਾਦਗੀ, ਬੰਸਰੀ ਦੀ ਧੁਨ ਅਤੇ ਇਸ਼ਕ ਵਿੱਚ ਸਰਬੰਸ ਲੁਟਾਉਣ ਵਾਲਾ ਆਸ਼ਿਕ ਜੋ ਹੀਰ ਲਈ ਮੱਝਾਂ ਚਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੰਨ ਪੜਵਾ ਕੇ ਜੋਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
- **ਕੈਦੋ:** ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਚੁਗ਼ਲਖ਼ੋਰੀ, ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪਾਖੰਡ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਖਲਨਾਇਕ।
- **ਸਹਿਤੀ:** ਹੀਰ ਦੀ ਨਨਾਣ, ਜਿਸਦਾ ਜੋਗੀ (ਰਾਂਝੇ) ਨਾਲ ਛੇੜ-ਛਾੜ ਅਤੇ ਤਕਰਾਰ ਵਾਲਾ ਸੰਵਾਦ ਪੰਜਾਬੀ ਹਾਸ-ਰਸ ਅਤੇ ਔਰਤ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰ-ਜਵਾਬੀ ਦਾ ਸਿਖ਼ਰ ਹੈ।
- **ਸੇਠੀ-ਮੁਰਾਦ ਅਤੇ ਜੋਗ ਪਰੰਪਰਾ:** ਗੋਰਖਨਾਥ ਦੇ ਟਿੱਲੇ (ਟਿੱਲਾ ਜੋਗੀਆਂ, ਜੇਹਲਮ) 'ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਕੰਨ ਪੜਵਾਉਣ ਦਾ ਸੀਨ ਨਾਥ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਚਿਤਰਨ ਹੈ।

## ਬੈਂਤ ਛੰਦ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਸ਼ੈਲੀ
ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਲਈ 'ਬੈਂਤ ਛੰਦ' ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਠੇਠ ਕੇਂਦਰੀ ਮਾਝੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਹਿੰਦੀ, ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦਾ ਬੇਜੋੜ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ। ਅਖਾਣਾਂ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇੰਨੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲਿਖੇ ਸੈਂਕੜੇ ਸ਼ਿਅਰ ਅੱਜ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ ਅਖਾਣ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹਨ:
- 'ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨਾ ਮੁੜਨ ਰੰਝੇਟੜੇ ਜੀ, ਭਾਵੇਂ ਬਾਪ ਦੇ ਬਾਪ ਦਾ ਬਾਪ ਆਵੇ।'
- 'ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨਾ ਖ਼ੂ ਬਦਲਣ, ਭਾਵੇਂ ਕੱਟੀਏ ਪੋਰੀਆਂ ਪੋਰੀਆਂ ਜੀ।'
- 'ਜੱਟ ਜੱਟਾਂ ਦੇ ਮਹਿਣੇ ਮਾਰਦੇ ਨੀ, ਭਾਬੀਆਂ ਦੇਵਰਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਂਦੀਆਂ ਨੀ।'

## ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਅਤੇ ਮਜ਼ਾਰ
ਸੰਨ 1798 ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 76 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਭੋਗ ਕੇ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਜੰਡਿਆਲਾ ਸ਼ੇਰ ਖ਼ਾਂ ਵਿਖੇ ਵਫ਼ਾਤ ਪਾ ਗਏ। ਇੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਮਜ਼ਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਸਾਲ ਹਾੜ੍ਹ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਾਲਾਨਾ ਉਰਸ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰ ਤੇ ਗਵੱਈਏ ਹੀਰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਅਕੀਦਤ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।