ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਇਤਿਹਾਸ

# ਅਕਾਲੀ ਫ਼ੂਲਾ ਸਿੰਘ: ਖ਼ਾਲਸਾਈ ਨਿਰਭੈਤਾ, ਗੁਰਮਤਿ ਮਰਿਆਦਾ ਅਤੇ ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਦੇ ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦ

> [!NOTE]
> **AEO ਤੱਥ-ਸਾਰ (Quick Encyclopedic Facts):**
> * **ਜਨਮ:** 1761 ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਸ਼ੀਹਾਂ (ਬਾਂਗਰ ਇਲਾਕਾ, ਮੌਜੂਦਾ ਸੰਗਰੂਰ ਨੇੜੇ) ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਖੇ।
> * **ਜਥੇਦਾਰੀ:** ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਰਹੇ ਅਤੇ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ (ਬੁੱਢਾ ਦਲ) ਦੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।
> * **ਸਿਧਾਂਤਕ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ:** ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸਾਈ ਰਹਿਤ-ਮਰਿਆਦਾ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਤਲਬ ਕੀਤਾ।
> * **ਸ਼ਹਾਦਤ:** 14 ਮਾਰਚ 1823 ਨੂੰ ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ (ਟਿੱਬਾ ਟੇਰੀ) ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।

---

## ਆਰੰਭਿਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਸੁਧਾਰ
ਅਕਾਲੀ ਫ਼ੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 1761 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੁਰਮੁਖ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਛੋਟੀ ਉਮਰੇ ਹੀ ਮਿਸਲ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਬਾਬਾ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੰਠ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।

1800 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੰਤਾਂ ਦੀ ਕੁਰੀਤੀ ਵਧ ਗਈ, ਤਾਂ ਅਕਾਲੀ ਫ਼ੂਲਾ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਜਾਂਬਾਜ਼ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਸਮੇਤ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਮਰਿਆਦਾ ਬਹਾਲ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਥਾਪੇ ਗਏ।

---

## ਖ਼ਾਲਸਾਈ ਮਰਿਆਦਾ ਦਾ ਪਹਿਰਾ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ
ਅਕਾਲੀ ਫ਼ੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰਭੈਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਅੱਗੇ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਰੰਕ ਇੱਕ ਬਰਾਬਰ ਸਨ। 

ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੋਰਾਂ ਨਾਮੀ ਨਾਚੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਹਿਤ ਮਰਿਆਦਾ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਜਥੇਦਾਰ ਅਕਾਲੀ ਫ਼ੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਤਲਬ ਕਰ ਲਿਆ। ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ। ਜਥੇਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇਮਲੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਕੋਰੜੇ ਮਾਰਨ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ। ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਪਿੱਠ ਨੰਗੀ ਕਰਕੇ ਸਜ਼ਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਜਥੇਦਾਰ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਨਿਮਰਤਾ ਦੇਖ ਕੇ ਸਜ਼ਾ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਸਿੱਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੀ ਸਰਵਉੱਚਤਾ ਰਾਜਸੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲੋਂ ਉੱਪਰ ਹੈ।

---

## ਫ਼ੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਹਰੀ ਰੋਲ
ਜਦੋਂ ਵੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਸਾਹਮਣੇ ਕੋਈ ਅਸੰਭਵ ਮੁਹਿੰਮ ਆਉਂਦੀ, ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲੀ ਫ਼ੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਿਹੰਗ ਜਥੇ ਦੀ ਮਦਦ ਲੈਂਦੇ ਸਨ:
1. **ਕਸੂਰ ਦੀ ਜੰਗ (1807):** ਕਸੂਰ ਦੇ ਅਜਿੱਤ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਤੋੜ ਕੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਦਵਾਈ।
2. **ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਜੰਗ (1818):** ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਟੁੱਟਣ 'ਤੇ ਅਕਾਲੀ ਫ਼ੂਲਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਨਿਹੰਗ ਨੇ ਤੋਪ ਦੇ ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਸੀਸ ਲਾ ਕੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਅੰਤ ਕੀਤਾ।
3. **ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਜੰਗ (1819):** ਪੀਰ ਪੰਜਾਲ ਦੇ ਬਰਫ਼ੀਲੇ ਦੱਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਕਸ਼ਮੀਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ।

---

## ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੰਗ (1823)
1823 ਵਿੱਚ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਵਿਖੇ ਅਜ਼ੀਮ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ 40,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਗ਼ਾਜ਼ੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਦਰਿਆ ਅਟਕ ਦੇ ਕੰਢੇ ਰੁਕ ਗਈ। ਅਕਾਲੀ ਫ਼ੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਵੇਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿੱਚ ਜੰਗ ਜਿੱਤਣ ਦਾ **ਅਰਦਾਸਾ** ਸੋਧ ਲਿਆ।

ਐਨ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਜਰਨੈਲ ਵੈਂਤੂਰਾ ਨੇ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਤੋਪਖ਼ਾਨਾ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹਮਲਾ ਕੱਲ੍ਹ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਰੁਕਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਪਰ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ:
> *"ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਦਾਸਾ ਸੋਧ ਲਿਆ ਹੈ, ਹੁਣ ਫ਼ੂਲਾ ਸਿੰਘ ਕਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟੇਗਾ!"*

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ 1,500 ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਦੇ ਟਿੱਬਾ ਟੇਰੀ 'ਤੇ ਹੱਲਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ। ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਘੋੜਾ ਗੋਲੀ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਹਾਥੀ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਖੰਡਾ ਚਲਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਅੰਤ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਛਲਣੀ ਹੋ ਕੇ 14 ਮਾਰਚ 1823 ਨੂੰ ਉਹ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇਸ ਲਾਸਾਨੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਸਦਕਾ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਦੀ ਜੰਗ ਜਿੱਤ ਕੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦਾ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਕੀਤਾ।

---

## ਸਮਾਧ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ 'ਤੇ ਹੰਝੂ ਵਹਾਏ ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪੀਰ ਸਬਾਕ (ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ, ਮੌਜੂਦਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਸਮਾਧ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਨੁਮਾ ਯਾਦਗਾਰ ਉਸਾਰੀ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਖ਼ਾਲਸਾਈ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੀ ਹੈ।