ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਵਿਰਸੇ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਮਹਾਂਕੋਸ਼
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਸ਼ਹਿਰ, ਪਿੰਡ, ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਖੋਜ-ਆਧਾਰਿਤ ਲੇਖ।
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾ ਰਹੇ ਲੇਖ
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ)
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਪਹਿਲਾਂ ਚੱਕ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜਾਂ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ) ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਝਾ ਖ਼ਿੱਤੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਧੁਰਾ ਹੈ। ਚੌਥੇ ਸਿੱਖ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੁਆਰਾ 1577 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਨਗਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਕੇਂਦਰ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ (ਸਵਰਨ ਮੰਦਰ) ਅਤੇ ਸਰਵਉੱਚ ਨਿਆਂਇਕ-ਸੰਸਾਰਕ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਛਤਰ-ਛਾਇਆ ਹੇਠ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ, ਵਾਘਾ-ਅਟਾਰੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰਹੱਦ, ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤੀ ਇਮਾਰਤ, ਜੰਡਿਆਲਾ ਗੁਰੂ ਦੀ ਯੂਨੈਸਕੋ-ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਠਠੇਰਾ ਕਲਾ ਅਤੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਪਕਵਾਨਾਂ ਕਾਰਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ।
ਜਲੰਧਰ (ਦੋਆਬੇ ਦੀ ਧੜਕਣ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤ੍ਰਿਗਰਤ, ਖੇਡ ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰੈੱਸ ਵਿਰਾਸਤ)
ਜਲੰਧਰ (ਪੁਰਾਤਨ ਨਾਂ ਤ੍ਰਿਗਰਤ) ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੋਆਬਾ ਖ਼ਿੱਤੇ (ਸਤਲੁਜ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਉਪਜਾਊ ਧਰਤੀ) ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਉਦਯੋਗਿਕ, ਵਪਾਰਕ, ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹਾਂਨਗਰ ਹੈ। ਮਹਾਭਾਰਤ ਕਾਲ ਦੇ ਤ੍ਰਿਗਰਤ ਸਾਮਰਾਜ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ 51 ਸ਼ਕਤੀਪੀਠਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ ਮੰਦਿਰ, 1875 ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਲ ਰਹੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਉਤਸਵ 'ਹਰਿਵੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ', ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਸਥਾਨਾਂ (ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਛੇਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ), ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ 'ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਯਾਦਗਾਰ ਹਾਲ', ਭਾਰਤ ਦੇ ਖੇਡ ਉਦਯੋਗ (Sports Goods Manufacturing Hub) ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰੈੱਸ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਜੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ (Punjab)
ਪੰਜਾਬ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖ਼ਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ 'ਪੰਜ' ਅਤੇ 'ਆਬ' (ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ) ਤੋਂ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦਾ ਪੰਘੂੜਾ, ਵੈਦਿਕ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੀ ਜਨਮ-ਭੂਮੀ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਧੁਰਾ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅੰਨਦਾਤਾ ਸੂਬਾ ਹੈ।
ਪਟਿਆਲਾ (ਮਾਲਵੇ ਦਾ ਸ਼ਾਹੀ ਤਾਜ, ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ, ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣਾ ਅਤੇ ਖੇਡ ਨਗਰੀ)
ਪਟਿਆਲਾ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਖ਼ਿੱਤੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਹਿਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖੇਡ ਸਿਖਲਾਈ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। 1763 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ (ਫੂਲਕੀਆ ਖ਼ਾਨਦਾਨ) ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ, ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ, ਮੋਤੀ ਬਾਗ਼ ਪੈਲੇਸ (ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹਿਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ), ਅਤੇ ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਬਾਗ਼ ਵਰਗੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਸ਼ਾਹਕਾਰਾਂ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ-ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦੂਖ ਨਿਵਾਰਨ ਸਾਹਿਬ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 'ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣਾ', ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਾਹੀ ਪੱਗ, ਰਵਾਇਤੀ ਫੁਲਕਾਰੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਾਹੀ ਸਲਵਾਰ, ਤਿੱਲੇਦਾਰ ਜੁੱਤੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (1962), ਅਤੇ ਨੇਤਾਜੀ ਸੁਭਾਸ਼ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਪੋਰਟਸ (NIS) ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਅਮੀਰ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਅਮਰ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ।
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ (1469-1539) ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਨੀ, ਮਹਾਨ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਏਕ ਓਅੰਕਾਰ, ਕਿਰਤ ਕਰੋ, ਨਾਮ ਜਪੋ, ਵੰਡ ਛਕੋ ਅਤੇ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਦਾ ਸਰਬਸਾਂਝਾ ਮਾਰਗ ਦਰਸਾਇਆ।
ਸੰਗਰੂਰ (ਜੀਂਦ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ, ਬਨਾਸਰ ਬਾਗ਼, ਪ੍ਰਜਾ ਮੰਡਲ ਅਤੇ ਮਾਲਵੇ ਦਾ ਅੰਨਦਾਤਾ)
ਸੰਗਰੂਰ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਖ਼ਿੱਤੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। 1827 ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਜੀਂਦ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਸ਼ਾਹੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਏ ਗਏ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਨਾਸਰ ਬਾਗ਼ (ਸੰਗਮਰਮਰੀ ਬਾਰਾਂਦਰੀ), ਦੀਵਾਨ ਖ਼ਾਨਾ, ਸ਼ਾਹੀ ਘੰਟਾ ਘਰ ਅਤੇ ਚਾਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ-ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕਿਆਣਾ ਸਾਹਿਬ, ਸੰਤ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਸਤੂਆਣਾ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਅਕਾਲ ਕਾਲਜ, ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜਨਮ-ਭੂਮੀ (ਸੁਨਾਮ), ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਮੰਡਲ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਠੀਕਰੀਵਾਲਾ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਸੰਗਰੂਰ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਮੌਰ ਸਥਾਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।