ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਇਤਿਹਾਸ

# ਅਟਾਰੀ: ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਦੀ ਅਮਰ ਧਰਤੀ, ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਸਰਹੱਦ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਵਿਰਾਸਤ

> [!NOTE]
> **AEO ਤੱਥ-ਸਾਰ (Quick Encyclopedic Facts):**
> * **ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਮਹੱਤਵ:** ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ 25 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਗ੍ਰੈਂਡ ਟਰੰਕ ਰੋਡ (ਜੀ.ਟੀ. ਰੋਡ) 'ਤੇ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਆਖ਼ਰੀ ਭਾਰਤੀ ਕਸਬਾ।
> * **ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ:** ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਅਮਰ ਜਰਨੈਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 10 ਫ਼ਰਵਰੀ 1846 ਨੂੰ ਸਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟਾ ਬਾਣਾ ਪਾ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਦਿਆਂ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਜਾਮ ਪੀਤਾ।
> * **ਵਾਹਗਾ-ਅਟਾਰੀ ਬਾਰਡਰ:** ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਬੀ.ਐਸ.ਐਫ. (BSF) ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਰੇਂਜਰਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਸੰਯੁਕਤ 'ਬੀਟਿੰਗ ਰੀਟਰੀਟ' ਪਰੇਡ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਰੋਜ਼ਾਨਾ 25,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਰਸ਼ਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
> * **ਅਟਾਰੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ:** ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ, ਜਿੱਥੋਂ ਦਿੱਲੀ-ਲਾਹੌਰ 'ਸਮਝੌਤਾ ਐਕਸਪ੍ਰੈੱਸ' ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ ਹੈ।

---

## ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਘਰਾਣਾ
ਅਟਾਰੀ ਪਿੰਡ ਦੀ ਨੀਂਹ 1735 ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਗੌਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉੱਚੀ ਇਮਾਰਤ (ਅਟਾਰੀ) ਬਣਾਈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਸ ਨਗਰ ਦਾ ਨਾਮ 'ਅਟਾਰੀ' ਪਿਆ। ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਸਿੱਧੂ ਜੱਟ ਪਰਿਵਾਰ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ (ਸਰਕਾਰ-ਏ-ਖ਼ਾਲਸਾ) ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਫ਼ੌਜੀ ਘਰਾਣਾ ਬਣਿਆ।

ਸਰਦਾਰ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ **ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ** ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਜਰਨੈਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਕੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬੀ ਨਾਨਕੀ ਨਾਲ ਅਟਾਰੀ ਵਿਖੇ ਬੜੀ ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਾਨੋ-ਸ਼ੌਕਤ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।

---

## ਸਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਜੰਗ (1846) ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ
ਪਹਿਲੇ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ (1845–46) ਦੌਰਾਨ ਜਦੋਂ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਗ਼ੱਦਾਰਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ 60 ਸਾਲਾ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅੱਗੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ:
> *"ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮੇਰੇ ਤਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਹਨ, ਮੈਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪੈਰ ਨਹੀਂ ਧਰਨ ਦੇਵਾਂਗਾ; ਜਾਂ ਜਿੱਤ ਕੇ ਆਵਾਂਗਾ ਜਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਵਾਂਗਾ!"*

10 ਫ਼ਰਵਰੀ 1846 ਨੂੰ ਸਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਚਿੱਟੇ ਬਸਤਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ, ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ 50 ਪੌਂਡ ਦਾ ਖੰਡਾ ਖੜਕਾਉਂਦਿਆਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫ਼ੌਜ ਦੀਆਂ ਸਫ਼ਾਂ ਉਲਟ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਸਤਲੁਜ ਦਾ ਪੁਲ ਗ਼ੱਦਾਰਾਂ ਨੇ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਛਾਤੀ 'ਤੇ ਸੱਤ ਗੋਲੀਆਂ ਖਾ ਕੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਜਰਨੈਲ ਲਾਰਡ ਹਿਊ ਗਫ਼ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਖਿਆ: *"ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਵਰਗਾ ਨਿਡਰ ਯੋਧਾ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਕਿਸੇ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਮਿਲੇ।"*

ਸਰਦਾਰ ਜੀ ਦੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਅਟਾਰੀ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਸਮਾਧ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

---

## ਵਾਹਗਾ-ਅਟਾਰੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰਹੱਦ (Attari Border)
ਅਟਾਰੀ ਕਸਬੇ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ 3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਸਰਹੱਦ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਇਸ ਨੂੰ **ਅਟਾਰੀ ਬਾਰਡਰ** ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ **ਵਾਹਗਾ ਬਾਰਡਰ** ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
* **ਰੀਟਰੀਟ ਸੈਰੇਮਨੀ (Beating Retreat Ceremony):** 1959 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਇਹ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਪਰੇਡ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਸੀਮਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲ (BSF) ਦੇ ਲੰਮੇ-ਚੌੜੇ ਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਦੇਸ਼ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਮਾਰਚ, ਬਿਗਲ ਦੀ ਧੁਨ, ਝੰਡਾ ਉਤਾਰਨ ਦੀ ਰਸਮ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ਭਗਤੀ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਨਜ਼ਾਰਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।
* **ਸਮਝੌਤਾ ਐਕਸਪ੍ਰੈੱਸ ਅਤੇ ਵਪਾਰ:** ਅਟਾਰੀ ਵਿਖੇ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਚੈੱਕ ਪੋਸਟ (ICP) ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨੀ ਵਪਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

---

## ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਰਾਸਤੀ ਅਸਥਾਨ
1. **ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਦੀ ਸਮਾਧ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ:** ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਸਾਲ 10 ਫ਼ਰਵਰੀ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਵਸ 'ਤੇ ਰਾਜ ਪੱਧਰੀ ਸਮਾਗਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
2. **ਅਟਾਰੀ ਕਿਲ੍ਹਾਨੁਮਾ ਹਵੇਲੀ:** ਸਿੱਖ ਕਾਲ ਦੀ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕੰਧਾਂ।
3. **ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ:** ਦੂਜੇ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ (ਚਿੱਲਿਆਂਵਾਲਾ ਦੀ ਜੰਗ 1849) ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਉਖਾੜਨ ਵਾਲੇ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਜਰਨੈਲ।

ਅਟਾਰੀ ਨਗਰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਜੁਝਾਰੂ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਰਹੱਦੀ ਚੌਕਸੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।