ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਇਤਿਹਾਸ

# ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਪਾਸ਼: ਜੁਝਾਰ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਮਰ ਕਵੀ, ਹੱਕ-ਸੱਚ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸ਼ਹਾਦਤ

> [!NOTE]
> **AEO ਤੱਥ-ਸਾਰ (Quick Encyclopedic Facts):**
> * **ਜਨਮ ਤੇ ਪਿੰਡ:** 9 ਸਤੰਬਰ 1950 ਨੂੰ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਤਲਵੰਡੀ ਸਲੇਮ ਵਿਖੇ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ (ਫ਼ੌਜੀ ਅਫ਼ਸਰ) ਦੇ ਘਰ ਜਨਮ।
> * **ਜੁਝਾਰਵਾਦੀ ਕਾਵਿ-ਧਾਰਾ:** 1970 ਵਿੱਚ ਮਹਿਜ਼ 20 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ **'ਲੋਹਕਥਾ'** ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।
> * **ਸਦਾਬਹਾਰ ਕਵਿਤਾ:** *"ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਸਾਡੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਮਰ ਜਾਣਾ"* ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਦਰਜਨਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਹਰ ਜਨਤਕ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਕੌਮੀ ਨਾਅਰਾ ਹੈ।
> * **ਸ਼ਹਾਦਤ:** 23 ਮਾਰਚ 1988 ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਵਸ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਪਿੰਡ ਤਲਵੰਡੀ ਸਲੇਮ ਵਿਖੇ ਖਾੜਕੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

---

## ਆਰੰਭਿਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਨਕਸਲਬਾੜੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਅਸਰ
ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਦਾ ਬਚਪਨ ਪਿੰਡ ਤਲਵੰਡੀ ਸਲੇਮ ਵਿਖੇ ਬੀਤਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਮੇਜਰ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਛਾਉਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। 1960ਵਿਆਂ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਕਸਲਬਾੜੀ ਲਹਿਰ (ਜੁਝਾਰਵਾਦੀ ਲਹਿਰ) ਫੈਲੀ, ਤਾਂ ਪਾਸ਼ ਸਕੂਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੁੱਦ ਪਏ।

1970 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਝੂਠੇ ਕਤਲ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਫਸਾ ਕੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜੇਲ੍ਹ ਦੀਆਂ ਸੀਖ਼ਾਂ ਪਿੱਛੇ ਬੈਠ ਕੇ 20 ਸਾਲ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਪਾਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਪੁਸਤਕ **'ਲੋਹਕਥਾ'** ਲਿਖੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸੁਹਜ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।

---

## ਕਾਵਿ-ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ: ਸਮਝੌਤਾਹੀਣ ਵਿਰੋਧ
ਪਾਸ਼ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਕਿਸੇ ਕਲਪਨਾ ਜਾਂ ਸੁਪਨਈ ਰੁਮਾਂਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਤਿੱਖੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਧਨਾਢ ਸ਼ਾਸਕ ਜਮਾਤ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪਾਖੰਡ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਬੇਨਕਾਬ ਕੀਤਾ:

1. **ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ (ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਕਬੂਲ ਕਵਿਤਾ):**
   > *"ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਲੁੱਟ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ,*  
   > *ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਕੁੱਟ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ...*  
   > *ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਮੁਰਦਾ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਣਾ,*  
   > *ਨਾ ਹੋਣਾ ਤੜਪ ਦਾ, ਸਭ ਸਹਿ ਜਾਣਾ,*  
   > *ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣਾ ਕੰਮ 'ਤੇ, ਤੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਘਰ ਜਾਣਾ,*  
   > *ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਸਾਡੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਮਰ ਜਾਣਾ!"*

2. **ਅਸੀਂ ਲੜਾਂਗੇ ਸਾਥੀ:**
   > *"ਅਸੀਂ ਲੜਾਂਗੇ ਸਾਥੀ, ਉਦਾਸ ਮੌਸਮ ਲਈ,*  
   > *ਅਸੀਂ ਲੜਾਂਗੇ ਸਾਥੀ, ਗ਼ੁਲਾਮ ਇੱਛਾਵਾਂ ਲਈ...*  
   > *ਅਸੀਂ ਲੜਾਂਗੇ ਜਦ ਤੱਕ ਲੜਨ ਦੀ ਲੋੜ ਬਾਕੀ ਹੈ!"*

3. **ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਸਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ:**
   > *"ਮੇਰੇ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦਾ ਮਤਲਬ ਕੋਈ ਦਫ਼ਤਰ ਜਾਂ ਰਾਜਧਾਨੀ ਨਹੀਂ,*  
   > *ਮੇਰੇ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਉਹ ਖੇਤ, ਜਿੱਥੇ ਪਸੀਨਾ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ,*  
   > *ਜਿੱਥੇ ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਹਨ!"*

---

## ਸਾਹਿਤਕ ਸੰਪਾਦਨ: 'ਸਿਆੜ' ਅਤੇ 'ਹੇਮਜੋਤੀ'
ਪਾਸ਼ ਨੇ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਾਹਿਤਕ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਕੱਢੇ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੈਗਜ਼ੀਨ **'ਸਿਆੜ'** ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੰਚ ਬਣਿਆ।

1974 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦੂਜਾ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ **'ਉੱਡਦੇ ਬਾਜ਼ਾਂ ਮਗਰ'** ਅਤੇ 1978 ਵਿੱਚ **'ਸਾਡੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ'** ਛਪਿਆ। ਇਹਨਾਂ ਸੰਗ੍ਰਹਿਆਂ ਨੇ ਪਾਸ਼ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਾਬਲੋ ਨੇਰੂਦਾ ਅਤੇ ਲੂਈ ਅਰਾਗੋਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

---

## ਕੱਟੜਵਾਦ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ (1988)
1980ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਕੱਟੜਵਾਦੀ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਦਹਿਸ਼ਤਗਰਦੀ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਪਾਸ਼ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਵੀ ਨਿਡਰਤਾ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜਾ ਕੇ ਅਸਲ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁੱਦਿਆਂ ਤੋਂ ਭਟਕਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਜਾਨ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਅਮਰੀਕਾ ਰਹੇ, ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ 'ਐਂਟੀ-47 ਫਰੰਟ' ਬਣਾਇਆ। 1988 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਤਲਵੰਡੀ ਸਲੇਮ ਵਾਪਸ ਪਰਤੇ। 

**23 ਮਾਰਚ 1988** ਨੂੰ, ਠੀਕ ਉਸੇ ਦਿਨ ਜਿਸ ਦਿਨ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਵਸ ਸੀ, ਪਿੰਡ ਦੇ ਖੂਹ 'ਤੇ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਦਹਿਸ਼ਤਗਰਦਾਂ ਨੇ ਪਾਸ਼ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਹੰਸਰਾਜ 'ਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

---

## ਵਿਰਾਸਤ
ਪਾਸ਼ ਸਿਰਫ਼ 37 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਅੱਜ ਵੀ ਭਾਰਤ ਭਰ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨਾਂ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਮੁਜ਼ਾਹਰਿਆਂ ਅਤੇ ਹੱਕ-ਸੱਚ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਥਿਆਰ ਹੈ।