ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਇਤਿਹਾਸ

# ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ (Faridkot): ਬਾਬਾ ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਤਪੋ-ਭੂਮੀ, ਬਰਾੜ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਸ਼ਾਨ, ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ, ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਵਿਗਿਆਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ

**ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ** ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਮਾਲਵਾ ਖ਼ਿੱਤੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਵਿ-ਧਾਰਾ ਦੇ ਮੋਢੀ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰੂਹਾਨੀ ਰਹਿਬਰ **ਹਜ਼ਰਤ ਬਾਬਾ ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਸ਼ਕਰਗੰਜ ਜੀ (1173–1266 ਈਸਵੀ)** ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਨ ਛੋਹ ਨਾਲ ਵਰੋਸਾਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਹੀ ਇਸ ਨਗਰ ਦਾ ਨਾਮਕਰਨ 'ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ' (ਫ਼ਰੀਦ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ/ਸ਼ਹਿਰ) ਹੋਇਆ।

ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ 'ਫੂਲਕੀਆ ਤੇ ਬਰਾੜ ਸਿੱਖ ਰਿਆਸਤਾਂ' ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰ ਰਿਆਸਤ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਿਲ੍ਹੇ, ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਬਾਗ਼ ਅਤੇ ਵਿਦਿਅਕ ਅਦਾਰੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ। ਅੱਜ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਧੁਰਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਮੈਡੀਕਲ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ **ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਹੈਲਥ ਸਾਇੰਸਜ਼ (BFUHS)** ਸਥਿਤ ਹੈ।

---

## 1. ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਮੋਕਲਹਰ ਤੋਂ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਦਾ ਸਫ਼ਰ

* **ਰਾਜਾ ਮੋਕਲਸੀ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਨਾ (ਮੋਕਲਹਰ):** 12ਵੀਂ-13ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਭੱਟੀ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਾ ਮੋਕਲਸੀ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਆਪਣੇ ਨਾਮ 'ਤੇ **'ਮੋਕਲਹਰ'** ਰੱਖਿਆ। ਉਸਨੇ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਕੱਚਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
* **ਬਾਬਾ ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਆਮਦ ਅਤੇ ਬੇਗ਼ਾਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ:** ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਪਾਕਪਟਨ (ਅਜੋਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਜਾਂਦਿਆਂ ਮੋਕਲਹਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਮੋਕਲਸੀ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵਿੱਚ ਜਬਰੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ (ਬੇਗ਼ਾਰ) 'ਤੇ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਗਾਰੇ ਦੀ ਭਰੀ ਟੋਕਰੀ ਰੱਖੀ ਗਈ। ਅਚਾਨਕ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਰੱਖੀ ਟੋਕਰੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੈਰ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਸੀ।
* **ਰਾਜੇ ਦੀ ਮਾਫ਼ੀ ਅਤੇ ਨਾਮਕਰਨ:** ਇਸ ਇਲਾਹੀ ਕੌਤਕ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜਾ ਮੋਕਲਸੀ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗੀ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ **ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ** ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਜਿਸ ਥਾਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਧੋਏ ਸਨ, ਉਹ ਅਸਥਾਨ ਅੱਜ ਵੀ 'ਚਿੱਲਾ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ' ਵਜੋਂ ਪੂਜਨੀਕ ਹੈ।

---

## 2. ਬਰਾੜ ਰਿਆਸਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਰਾਜਵੰਸ਼

* **ਬਰਾੜ ਜੱਟ ਰਾਜਵੰਸ਼:** ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਾਸਕ ਮਹਾਨ ਪੂਰਵਜ ਭੱਲਣ ਅਤੇ ਰਾਓ ਬਰਾੜ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਕਾਲ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖੀ।
* **ਰਾਜਾ ਪਹਾੜ ਸਿੰਘ (1827–1849):** ਰਾਜਾ ਪਹਾੜ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ, ਨਹਿਰੀ ਸਿੰਚਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਵਾਇਆ।
* **ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ:** ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਕਲਾਕ ਟਾਵਰ, ਹਸਪਤਾਲ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਗੰਜ ਵਰਗੀਆਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਇਮਾਰਤਾਂ ਬਣਵਾਈਆਂ।
* **ਕਰਨਲ ਰਾਜਾ ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (1915–1989):** ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸ਼ਾਸਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1948 ਵਿੱਚ ਰਿਆਸਤ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਯੂਨੀਅਨ (ਪੈਪਸੂ - PEPSU) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਟਰੱਸਟ (ਮਹਿਰਾਵਲ ਖੇਵਾਜੀ ਟਰੱਸਟ) ਵੱਲੋਂ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਦੇ ਮਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

---

## 3. ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮਾਰਕ ਅਤੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ

### (ੳ) ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ (Qila Mubarak Faridkot)
ਲਗਭਗ 10 ਏਕੜ ਰਕਬੇ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੌਰਵ ਹੈ।
* **ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ੀ:** ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਇੱਟਾਂ, ਚੂਨੇ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਮੀਨਾਕਾਰੀ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ (Mirror Palace) ਸਥਿਤ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਬੈਲਜੀਅਮ ਦੇ ਸ਼ੀਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਦਰਬਾਰ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
* **ਤੋਸ਼ਾਖ਼ਾਨਾ:** ਇੱਥੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਿੱਖ ਹਥਿਆਰ, ਤਲਵਾਰਾਂ, ਢਾਲਾਂ ਅਤੇ ਤੋਪਾਂ ਸਾਂਭੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।

### (ਅ) ਰਾਜਮਹਿਲ (Rajmahal)
ਸੰਨ 1885 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਇਹ ਮਹਿਲ ਯੂਰਪੀ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਨਮੂਨਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗੁੰਬਦ, ਲੱਕੜ ਦੇ ਤਰਾਸ਼ੇ ਹੋਏ ਫ਼ਰਸ਼, ਵਿਕਟੋਰੀਆਈ ਝੂਮਰ ਅਤੇ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਲਾਅਨ ਰਿਆਸਤੀ ਸ਼ਾਨ ਦੀ ਮੂੰਹ ਬੋਲਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹਨ।

### (ੲ) ਹੋਰ ਵਿਰਾਸਤੀ ਇਮਾਰਤਾਂ
* **ਦਰਬਾਰ ਗੰਜ (Darbar Ganj):** ਸ਼ਾਹੀ ਮਹਿਮਾਨ ਘਰ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਸਰਕਟ ਹਾਊਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਦਫ਼ਤਰ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ 12 ਏਕੜ ਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਬਾਗ਼ ਹੈ।
* **ਫ਼ੇਅਰੀ ਕਾਟੇਜ (Fairy Cottage):** ਚਾਹਲ ਰੋਡ 'ਤੇ 1910-11 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸਵਿਸ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਾਟੇਜ।
* **ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਕਲਾਕ ਟਾਵਰ (ਘੰਟਾ ਘਰ):** ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਤੇ ਗੋਥਿਕ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਉੱਚਾ ਘੜੀਆਲ ਘਰ ਜੋ 1902 ਵਿੱਚ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ।

---

## 4. ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਧਰੋਹਰ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਆਗਮਨ ਪੁਰਬ

* **ਟਿੱਲਾ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ (Tilla Baba Farid):** ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਬਾਬਾ ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਨੇ 40 ਦਿਨ ਭਗਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਲਗਾਤਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀਆਨਾ ਕਲਾਮ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਸ਼ਰਧਾ ਵਜੋਂ ਝਾੜੂ ਅਤੇ ਗੁੜ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।
* **ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਆਗਮਨ ਪੁਰਬ (19 ਤੋਂ 23 ਸਤੰਬਰ):** ਹਰ ਸਾਲ ਸਤੰਬਰ ਮਹੀਨੇ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਵਿਖੇ ਪੰਜ-ਰੋਜ਼ਾ ਕੌਮੀ ਪੱਧਰ ਦਾ 'ਆਗਮਨ ਪੁਰਬ' ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ, ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ, ਨਾਟਕ, ਪੇਂਡੂ ਖੇਡਾਂ, ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਗੋਸ਼ਟੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਲੱਖਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 'ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਅਵਾਰਡ' ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

---

## 5. ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਮਹਾਨਗਰ (BFUHS)

ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਅੱਜ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮੈਡੀਕਲ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ:
* **ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਹੈਲਥ ਸਾਇੰਸਜ਼ (BFUHS):** ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਐਕਟ ਰਾਹੀਂ ਜੁਲਾਈ 1998 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਇਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਰੇ ਐਲੋਪੈਥਿਕ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜਾਂ, ਡੈਂਟਲ ਕਾਲਜਾਂ, ਨਰਸਿੰਗ ਕਾਲਜਾਂ ਅਤੇ ਫ਼ਿਜ਼ੀਓਥੈਰੇਪੀ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦੀ ਰੈਗੂਲੇਟਰੀ ਬਾਡੀ ਹੈ।
* **ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਹਸਪਤਾਲ (GGSMCH):** ਮਾਲਵਾ ਖ਼ਿੱਤੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਰਕਾਰੀ ਸੁਪਰ-ਸਪੈਸ਼ਲਿਟੀ ਹਸਪਤਾਲ ਜਿੱਥੇ ਕੈਂਸਰ ਰੋਗੀਆਂ ਲਈ ਅਤਿ-ਆਧੁਨਿਕ ਰੇਡੀਓਥੈਰੇਪੀ ਅਤੇ ਸਰਜਰੀ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਉਪਲਬਧ ਹਨ।
* **ਦਸਮੇਸ਼ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਰਿਸਰਚ ਐਂਡ ਡੈਂਟਲ ਸਾਇੰਸਜ਼:** ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਮੋਹਰੀ ਅਦਾਰਾ।