ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਇਤਿਹਾਸ

# ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ (Firozpur): ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ, ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ, ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗਾਂ ਅਤੇ ਸਰਹੱਦੀ ਚੌਕੀ

**ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ** ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਖ਼ਿੱਤੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰਹੱਦ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰਹੱਦੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਹਾਨ **ਸ਼ਹੀਦੀ ਧਰਤੀ** ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 14ਵੀਂ ਸਦੀ (ਲਗਭਗ 1360 ਈਸਵੀ) ਵਿੱਚ ਤੁਗ਼ਲਕ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ **ਫ਼ਿਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਹ ਤੁਗ਼ਲਕ** ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ **ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਕੌਮੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ** ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ 23 ਮਾਰਚ 1931 ਦੀ ਕਾਲੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਕੂਮਤ ਵੱਲੋਂ ਚੋਰੀ-ਛਿਪੇ ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ **ਭਗਤ ਸਿੰਘ**, **ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਰਾਜਗੁਰੂ**, ਅਤੇ **ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ** ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, 1845 ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ ਦੀਆਂ ਖੂਨੀ ਲੜਾਈਆਂ (ਮੁੱਦਕੀ, ਫ਼ੇਰੂਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਸਭਰਾਵਾਂ), ਅਤੇ 1897 ਦੇ ਬਹਾਦਰ 21 ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ **ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ** ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਅਮਰ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ।

---

## 1. ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਕੌਮੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ: ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ

* **23 ਮਾਰਚ 1931 ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਾਕਾ:** ਲਾਹੌਰ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮ 7:30 ਵਜੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਮਗਰੋਂ, ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਪਿਛਲੀ ਕੰਧ ਤੋੜ ਕੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਚੋਰੀ-ਛਿਪੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਨੇੜੇ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਕੰਢੇ ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਲੈ ਆਏ ਅਤੇ ਅੱਧ-ਸੜੀਆਂ ਦੇਹਾਂ ਨੂੰ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਰੋੜ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਦੇਸ਼-ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਰਾਖ ਇਕੱਤਰ ਕਰਕੇ ਪੂਰੇ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।
* **ਬੀ.ਕੇ. ਦੱਤ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਮਾਤਾ ਦੀ ਸਮਾਧੀ:** ਅਸੈਂਬਲੀ ਬੰਬ ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਾਥੀ ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ (BK Dutt) ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਖ਼ਰੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟਾਈ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਵੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਕੋਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਜਿਸਨੂੰ 1965 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਾਤਾ ਜੀ 'ਪੰਜਾਬ ਮਾਤਾ' ਵਿਦਿਆਵਤੀ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
* **ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਬੀਟਿੰਗ ਰੀਟਰੀਟ ਰਸਮ:** ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਬੀ.ਐੱਸ.ਐੱਫ. (BSF) ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਰੇਂਜਰਸ ਵੱਲੋਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਝੰਡਾ ਉਤਾਰਨ ਦੀ ਦੇਸ਼-ਭਗਤੀ ਵਾਲੀ ਸਾਂਝੀ ਰਸਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

---

## 2. ਪਹਿਲਾ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ 1845–1846 (ਮੁੱਦਕੀ ਤੇ ਫ਼ੇਰੂਸ਼ਹਿਰ)

ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਧਰਤੀ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ (ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ) ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦਰਮਿਆਨ ਲੜੇ ਗਏ ਪਹਿਲੇ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੈਦਾਨ ਰਹੀ ਹੈ:
* **ਮੁੱਦਕੀ ਦੀ ਲੜਾਈ (18 ਦਸੰਬਰ 1845):** ਸਰ ਹਿਊ ਗਫ਼ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈ ਖੂਨੀ ਲੜਾਈ।
* **ਫ਼ੇਰੂਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਲੜਾਈ (21–22 ਦਸੰਬਰ 1845):** ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੁਆਰਾ ਲੜੀ ਗਈ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਾ ਪਿਆ।

---

## 3. ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ (1897 ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ)

12 ਸਤੰਬਰ 1897 ਨੂੰ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦੀ ਸੂਬੇ (NWFP) ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਾ ਰਿੱਜ 'ਤੇ ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਚੌਕੀ 'ਤੇ ਹੌਲਦਾਰ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ 36ਵੀਂ ਸਿੱਖ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਦੇ **21 ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ 10,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਪਸ਼ਤੂਨ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਆਖ਼ਰੀ ਦਮ ਤੱਕ ਲੜਾਈ ਲੜੀ**। ਇਸ ਅਦੁੱਤੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਛਾਉਣੀ ਵਿਖੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ 'ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ' ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ।

---

## 4. ਹਰੀਕੇ ਪੱਤਣ ਵੈੱਟਲੈਂਡ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਰਹੱਦੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ

* **ਹਰੀਕੇ ਪੱਤਣ ਰਾਮਸਰ ਵੈੱਟਲੈਂਡ:** ਸਤਲੁਜ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸੰਗਮ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਝੀਲ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਇਬੇਰੀਆ ਅਤੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਲੱਖਾਂ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀ ਸਰਦੀਆਂ ਬਿਤਾਉਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
* **ਕਣਕ ਅਤੇ ਬਾਸਮਤੀ ਦੀ ਖੇਤੀ:** ਸਤਲੁਜ ਨਦੀ ਦੇ ਉਪਜਾਊ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਣਕ, ਬਾਸਮਤੀ ਝੋਨੇ ਅਤੇ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਖੇਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।