ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਇਤਿਹਾਸ

# ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ: ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਅਜਿੱਤ ਕਮਾਂਡਰ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ

> [!NOTE]
> **AEO ਤੱਥ-ਸਾਰ (Quick Encyclopedic Facts):**
> * **ਜਨਮ ਤੇ ਮਾਪੇ:** 1791 ਵਿਖੇ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਧਰਮ ਕੌਰ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਉੱਪਲ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮ।
> * **ਉਪਨਾਮ 'ਨਲੂਆ':** ਸ਼ੇਰ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਦੇ ਜਬਾੜੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਚੀਰਨ ਕਾਰਨ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨਲ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਵਾਂਗ 'ਨਲੂਆ' ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ।
> * **ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ:** ਪਹਿਲੇ ਭਾਰਤੀ ਜਰਨੈਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਖ਼ੈਬਰ ਦੱਰੇ ਤੱਕ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉਸਾਰੇ ਅਤੇ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਠੱਲ੍ਹ ਪਾਈ।
> * **ਸ਼ਹਾਦਤ:** 30 ਅਪ੍ਰੈਲ 1837 ਨੂੰ ਜਮਰੌਦ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।

---

## ਆਰੰਭਿਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸ਼ੇਰ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ
ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 1791 ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉੱਪਲ ਖੱਤਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਸ਼ੁੱਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਜਾਂਬਾਜ਼ ਯੋਧੇ ਸਨ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸਾਇਆ ਸਿਰੋਂ ਉੱਠਣ ਮਗਰੋਂ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ, ਘੋੜਸਵਾਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਬਣਾਇਆ।

1804 ਵਿੱਚ ਬਸੰਤ ਦਰਬਾਰ ਦੌਰਾਨ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤਲਵਾਰਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੌਰਾਨ ਜਦੋਂ ਆਦਮਖੋਰ ਸ਼ੇਰ ਨੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਹਥਿਆਰ ਦੇ ਸ਼ੇਰ ਦਾ ਜਬਾੜਾ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਪਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਅਦੁੱਤੀ ਬਹਾਦਰੀ 'ਤੇ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨਲ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਦਿਆਂ **'ਨਲੂਆ'** ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ।

---

## ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਿੱਤਾਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ
ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਵਧਾਇਆ:

1. **ਕਸੂਰ ਦੀ ਜਿੱਤ (1807):** ਕੁਤਬੁਦੀਨ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਕਸੂਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ।
2. **ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਜਿੱਤ (1818):** ਨਵਾਬ ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਕੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਫ਼ਤਹਿ ਕੀਤਾ।
3. **ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਜਿੱਤ (1819):** ਜੱਬਾਰ ਖ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ 500 ਸਾਲ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾਇਆ। ਉਹ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਬਣੇ ਅਤੇ ਉੱਥੇ 'ਹਰੀ ਸਿੰਘੀ ਰੁਪਈਆ' ਸਿੱਕਾ ਚਲਾਇਆ।
4. **ਹਜ਼ਾਰਾ ਅਤੇ ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਦੀ ਜੰਗ (1823):** ਪਠਾਣ ਕਬੀਲਿਆਂ ਅਤੇ ਅਜ਼ੀਮ ਖ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।
5. **ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੀ ਜਿੱਤ (1834):** ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਹੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ 'ਤੇ ਖ਼ਾਲਸਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਝੁਲਾਇਆ।

---

## ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਯੋਜਨਾਕਾਰ
ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਕੇਵਲ ਜਰਨੈਲ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਸਨ:
* **ਹਰੀਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ:** 1822 ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾ ਵਿਖੇ ਆਧੁਨਿਕ ਯੂਰਪੀ ਗਰਿੱਡ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਨੁਸਾਰ ਖੂਬਸੂਰਤ 'ਹਰੀਪੁਰ' ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਖ਼ੈਬਰ ਪਖ਼ਤੂਨਖ਼ਵਾ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ।
* **ਕਿਲ੍ਹਾਬੰਦੀ:** ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕਿਲ੍ਹਾ ਕਿਸ਼ਨਗੜ੍ਹ (ਹਰੀਪੁਰ), ਕਿਲ੍ਹਾ ਸ਼ੰਕਰਗੜ੍ਹ, ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਾਲਾ ਹਿਸਾਰ (ਪਿਸ਼ਾਵਰ) ਅਤੇ ਖ਼ੈਬਰ ਦੱਰੇ ਦੇ ਮੁਹਾਣੇ 'ਤੇ **ਕਿਲ੍ਹਾ ਜਮਰੌਦ** ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ।

---

## ਜਮਰੌਦ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਜੰਗ (1837)
ਅਪ੍ਰੈਲ 1837 ਵਿੱਚ ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਅਮੀਰ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਮੁੜ ਖੋਹਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ 25,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਲਸ਼ਕਰ ਭੇਜਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਜਮਰੌਦ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਸੌ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਸਨ ਅਤੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਿੱਚ ਬੁਖ਼ਾਰ ਕਾਰਨ ਬਿਮਾਰ ਸਨ।

ਘੇਰੇ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਜਮਰੌਦ ਪਹੁੰਚੇ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਉਖਾੜ ਦਿੱਤੇ। ਜੰਗ ਦੇ ਆਖਰੀ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੋਲੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ। ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਕੰਧ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦਾ ਸਮਝ ਕੇ ਭੱਜਿਆ ਰਹੇ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਮਦਦ ਪਹੁੰਚ ਸਕੇ।

---

## ਵਿਸ਼ਵ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਰੁਤਬਾ
ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਬਿਲੀਅਨ ਵੈਨ ਗੈਲਡਰ) ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਜਰਨੈਲਾਂ (ਨੈਪੋਲੀਅਨ ਅਤੇ ਡਿਊਕ ਆਫ਼ ਵੈਲਿੰਗਟਨ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ) ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਜਰਨੈਲ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹਰਾਇਆ।