ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਇਤਿਹਾਸ

# ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ (Hoshiarpur): ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਦੀ ਗੋਦ, ਚੋਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ, ਲੱਕੜ ਦੀ ਜੜਾਊ ਕਲਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਖ਼ਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ

**ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ** ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੋਆਬਾ ਖ਼ਿੱਤੇ ਦਾ ਵਿਲੱਖਣ ਅਤੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਅਰਧ-ਪਹਾੜੀ (ਕੰਢੀ) ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਹਰੀਆਂ-ਭਰੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਲਗਭਗ **84.6% ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ** ਨਾਲ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੜ੍ਹਿਆ-ਲਿਖਿਆ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ (961 ਔਰਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ 1000 ਮਰਦ) ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਬਿਹਤਰ ਹੈ।

ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਪੱਧਰ 'ਤੇ **ਲੱਕੜ ਦੀ ਜੜਾਊ ਕਲਾ (Wooden Inlay Craft)** ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੀਸ਼ਮ ਦੀ ਲੱਕੜ ਉੱਤੇ ਪਿੱਤਲ, ਹੱਡੀ ਅਤੇ ਐਕ੍ਰੀਲਿਕ ਨਾਲ ਬਾਰੀਕ ਨਕਸ਼ਾਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਸਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ **'ਸਿਟਰਸ ਕੈਪੀਟਲ' (Citrus Capital)** ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਕਿੰਨੂ, ਮਾਲਟੇ, ਅੰਬ ਅਤੇ ਲੀਚੀ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਿਰਯਾਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਢੋਲਬਾਹਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੱਥਰ-ਯੁੱਗ ਸੱਭਿਅਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗਰਨਾ ਸਾਹਿਬ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੀ ਅਮੀਰ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ।

---

## 1. ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਢੋਲਬਾਹਾ ਪੁਰਾਤੱਤਵ

* **ਸਥਾਪਨਾ:** ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਦੇ ਸਮੇਂ 'ਹੋਸ਼ਿਆਰ ਖ਼ਾਨ' ਜਾਂ ਦੀਵਾਨ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੁਆਰਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
* **ਢੋਲਬਾਹਾ ਵੈਲੀ (Dholbaha Archaeological Site):** ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਤੋਂ 30 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਢੋਲਬਾਹਾ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਵ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ (Paleolithic) ਦੇ ਹਥਿਆਰ, ਹੜੱਪਾ ਕਾਲ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼, ਅਤੇ 8ਵੀਂ ਤੋਂ 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਬੋਧੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ।
* **ਮਹਾਭਾਰਤ ਦਾ ਵਿਰਾਟ ਨਗਰ:** ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਗਿਆਤਵਾਸ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਦਸੂਹਾ (ਵਿਰਾਟ ਨਗਰ) ਵਿਖੇ ਰਾਜਾ ਵਿਰਾਟ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ ਸੀ।

---

## 2. ਭੂਗੋਲਿਕ ਬਣਤਰ, ਜੰਗਲਾਤ ਅਤੇ ਚੋਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ

* **ਚੋਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ (Land of Choes):** ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੇ ਬਰਸਾਤੀ ਨਾਲਿਆਂ (ਚੋਅ) ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਕਾਰਨ ਇਸਨੂੰ ਚੋਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਰਸਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚੋਅ ਤੇਜ਼ ਵਹਾਅ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਜਲੋਢ਼ ਖਾਦ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
* **ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਰਿਆਵਲ:** ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦਾ ਲਗਭਗ **34% ਰਕਬਾ ਜੰਗਲਾਂ ਅਧੀਨ** ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਤਾਖ਼ਨੀ-ਰਹਿਮਾਪੁਰ ਵਾਈਲਡਲਾਈਫ ਸੈਂਚੁਰੀ ਚੀਤੇ, ਹਿਰਨ, ਸਾਂਭਰ ਅਤੇ ਦੁਰਲੱਭ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਘਰ ਹੈ।

---

## 3. ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੱਕੜ ਦੀ ਜੜਾਊ ਕਲਾ (Wooden Inlay Craft)

ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਜੜਾਊ ਕਲਾ ਭਾਰਤ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਦਸਤਕਾਰੀ ਹੈ:
* ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਕਾਰੀਗਰ ਕਾਲੀ ਸ਼ੀਸ਼ਮ (Rosewood/Tahli) ਦੀ ਲੱਕੜ ਨੂੰ ਤਰਾਸ਼ ਕੇ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਬਾਰੀਕ ਤਾਰ, ਹਾਥੀ ਦੰਦ (ਹੁਣ ਐਕ੍ਰੀਲਿਕ) ਅਤੇ ਸਿੱਪ (Mother of Pearl) ਦੀ ਜੜਾਈ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੇਜ਼, ਡੱਬੇ, ਸ਼ਤਰੰਜ ਦੇ ਬੋਰਡ, ਸਕ੍ਰੀਨਾਂ ਅਤੇ ਫ਼ਰਨੀਚਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
* ਇਹ ਦਸਤਕਾਰੀ ਯੂਰਪ, ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਨਿਰਯਾਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

---

## 4. ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ

1. **ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗਰਨਾ ਸਾਹਿਬ (ਬੋਦਲਾਂ):** ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ **ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ** ਦੀ ਪਾਵਨ ਚਰਨ-ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਸਥਾਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੌਰਾਨ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਇੱਕ 'ਗਰਨੇ' ਦੇ ਰੁੱਖ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਗਰਨਾ ਸਾਹਿਬ ਪਿਆ।
2. **ਕਾਮਾਹੀ ਦੇਵੀ ਮੰਦਿਰ:** ਕਮਾਹੀ ਦੇਵੀ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਕਤੀ ਪੀਠ ਮੰਦਿਰ, ਜਿੱਥੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।
3. **ਡੇਰਾ ਸੰਤਗੜ੍ਹ ਹਰਖੋਵਾਲ:** ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਤਪੋ-ਭੂਮੀ।

---

## 5. ਸਿਟਰਸ ਕੈਪੀਟਲ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕਤਾ

* **ਬਾਗ਼ਬਾਨੀ ਦਾ ਗੜ੍ਹ:** ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿੰਨੂ, ਮਾਲਟਾ, ਗਲਗਲ, ਅੰਬ ਅਤੇ ਲੀਚੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
* **ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ:** ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਿਹਾਤੀ ਸੈਂਟਰ (ਬਜਵਾੜਾ), ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ (ਜਿੱਥੋਂ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਰਹੇ), ਅਤੇ ਜੇ.ਸੀ. ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਕਾਲਜ ਦਸੂਹਾ।