ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਇਤਿਹਾਸ

## ਭੂਮਿਕਾ
ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ (24 ਮਈ 1896 – 16 ਨਵੰਬਰ 1915) ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਦਾ ਉਹ ਚਮਕਦਾ ਸਿਤਾਰਾ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ 19 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਗ਼ਦਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦਲੇਰੀ, ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਪ੍ਰੇਮ ਨੇ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਥਾਹ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੀ ਜੇਬ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਰਹਿਬਰ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਸਰਾਭੇ ਦਾ ਮਨਪਸੰਦ ਸ਼ਿਅਰ ਸੀ:
> 'ਸੇਵਾ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਜਿੰਦੜੀਏ ਬੜੀ ਔਖੀ, ਗੱਲਾਂ ਕਰਨੀਆਂ ਢੇਰ ਸੁਖੱਲੀਆਂ ਨੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਪਾਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੱਖ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਝੱਲੀਆਂ ਨੇ॥'

## ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ
ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 24 ਮਈ 1896 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸਰਾਭਾ ਵਿਖੇ ਸਰਦਾਰ ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਗਰੇਵਾਲ ਜੱਟ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸਾਇਆ ਸਿਰ ਤੋਂ ਉੱਠ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਦਾਦਾ ਸਰਦਾਰ ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤਾ।

ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੁੱਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਾਲਵਾ ਖ਼ਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਲੁਧਿਆਣਾ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਨ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਕਟਕ (ਉੜੀਸਾ) ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਚਾਚਾ ਜੀ ਕੋਲ ਰਹਿ ਕੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।

## ਅਮਰੀਕਾ ਗਮਨ ਅਤੇ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ (1912)
ਉੱਚ-ਵਿੱਦਿਆ (ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜੁਲਾਈ 1912 ਵਿੱਚ 16 ਸਾਲਾ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸੈਨ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਸ਼ਹਿਰ ਪਹੁੰਚੇ। ਉੱਥੇ ਬੰਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨਾਲ ਬੇਹੱਦ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਸਲੂਕ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਗੋਰੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਜਾਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਵਿਤਕਰਾ ਕਿਉਂ, ਤਾਂ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ: **'ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਗ਼ੁਲਾਮ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਾਸ਼ਿੰਦੇ ਹੋ।'**

ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੇ ਬਾਲਕ ਕਰਤਾਰ ਦੇ ਦਿਲ 'ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਜ਼ਖ਼ਮ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਬਰਕਲੇ (UC Berkeley) ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਤਾਂ ਲਿਆ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੂਹ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਤੜਫ਼ਣ ਲੱਗੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਉਡਾਉਣ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ (Pilot Training) ਵੀ ਲਈ ਤਾਂ ਜੋ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਆ ਸਕੇ।

## ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ 'ਗ਼ਦਰ' ਅਖ਼ਬਾਰ
ਸੰਨ 1913 ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਪਰਵਾਸੀ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੇ ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ, ਬਾਬਾ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ, ਪੰਡਿਤ ਕਾਂਸ਼ੀ ਰਾਮ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ **'ਪੈਸੀਫਿਕ ਕੋਸਟ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ'** ਬਣਾਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ **'ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ'** ਕਿਹਾ ਗਿਆ:
- **'ਗ਼ਦਰ' ਅਖ਼ਬਾਰ:** 1 ਨਵੰਬਰ 1913 ਨੂੰ ਸੈਨ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਸਥਿਤ 'ਯੁਗਾਂਤਰ ਆਸ਼ਰਮ' ਤੋਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਅਖ਼ਬਾਰ 'ਗ਼ਦਰ' ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
- ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਇਸ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰੈੱਸ ਕੰਮ, ਲੇਖ ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਛਾਪਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਇੰਚਾਰਜ ਸਨ। ਉਹ ਸਾਰੀ-ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਹੱਥ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰੈੱਸ ਮਸ਼ੀਨ ਚਲਾਉਂਦੇ।
- ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ: 'ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਦਾ ਵੈਰੀ' ਅਤੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ: 'ਲੋੜ ਹੈ ਬਹਾਦਰ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ, ਤਨਖ਼ਾਹ ਮੌਤ, ਇਨਾਮ ਸ਼ਹਾਦਤ, ਪੈਨਸ਼ਨ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਜੰਗ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ!'

## ਵਤਨ ਵਾਪਸੀ ਅਤੇ 1915 ਦੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬਗ਼ਾਵਤ
ਜਦੋਂ 1914 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਛਿੜਿਆ, ਤਾਂ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਉਠਾਉਂਦਿਆਂ ਭਾਰਤ ਜਾ ਕੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀਆਂ ਛਾਉਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਜੱਥੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਪਹੁੰਚੇ।

- ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੇਰਠ, ਆਗਰਾ, ਬਨਾਰਸ, ਕਾਨਪੁਰ, ਅੰਬਾਲਾ, ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਛਾਉਣੀਆਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਬਗ਼ਾਵਤ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ।
- ਬੰਗਾਲ ਤੋਂ ਉੱਘੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ **ਰਾਸ ਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ** ਅਤੇ ਸਚਿੰਦਰ ਨਾਥ ਸਾਨਿਆਲ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਬੁਲਾ ਕੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲੀ।
- ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ **21 ਫ਼ਰਵਰੀ 1915** ਤੈਅ ਕੀਤੀ ਗਈ।

ਪਰ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਮੁਖ਼ਬਰ **ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ** ਨੇ ਸਾਰਾ ਭੇਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਸਰਾਭੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਤਾਰੀਖ਼ ਬਦਲ ਕੇ 19 ਫ਼ਰਵਰੀ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਮੁਖ਼ਬਰ ਨੇ ਉਹ ਵੀ ਲੀਕ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਛਾਉਣੀਆਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਏ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਗ਼ਦਰੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਏ।

## ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ
ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਪਾਉਣ 'ਤੇ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੋ ਸਾਥੀ (ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਟੁੰਡੀਲਾਟ ਅਤੇ ਜਗਤ ਸਿੰਘ) ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਸਰਹੱਦ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਗਏ। ਪਰ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸਰਾਭੇ ਦੀ ਜ਼ਮੀਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਸਾਥੀ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤਸੀਹੇ ਝੱਲ ਰਹੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਭੱਜ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਜੀ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?'
ਉਹ ਵਾਪਸ ਮੁੜੇ ਅਤੇ ਸਰਗੋਧਾ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਗ਼ੱਦਾਰ ਰਸਾਲਦਾਰ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੁਖ਼ਬਰੀ ਕਾਰਨ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋ ਗਏ।

ਲਾਹੌਰ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਚੱਲੇ 'ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ' ਦੌਰਾਨ ਜੱਜ ਨੇ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: 'ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਜੁਰਮ ਮੰਨ ਕੇ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦੇ ਰਹੇ ਹੋ, ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਇਸਦਾ ਨਤੀਜਾ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ?'
ਸਰਾਭੇ ਨੇ ਹੱਸ ਕੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ:
> 'ਮੈਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਤੋਂ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇਸੇ ਭਾਰਤ ਮਾਂ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਜਨਮ ਲਵਾਂ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਫਾਂਸੀ ਚੜ੍ਹਦਾ ਰਹਾਂ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮੇਰਾ ਦੇਸ਼ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਜ਼ਾਦ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।'

## 16 ਨਵੰਬਰ 1915: ਅਮਰ ਸ਼ਹਾਦਤ
16 ਨਵੰਬਰ 1915 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਸਮੇਤ 7 ਗ਼ਦਰੀ ਸੂਰਬੀਰਾਂ (ਸਰਾਭਾ, ਬਕਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ, ਜਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਰੈਣ ਸਿੰਘ ਵੱਡਾ, ਸੁਰੈਣ ਸਿੰਘ ਛੋਟਾ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਗਣੇਸ਼ ਪਿੰਗਲੇ ਅਤੇ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸਿਆਲਕੋਟੀ) ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸ਼ਹਾਦਤ ਵੇਲੇ ਸਰਾਭੇ ਦੀ ਉਮਰ ਮਹਿਜ਼ **19 ਸਾਲ 5 ਮਹੀਨੇ** ਸੀ।