ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਇਤਿਹਾਸ

## ਭੂਮਿਕਾ
**ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ** (Kartar Singh Sarabha) ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਉਹ ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਦਹਿਲੀਜ਼ 'ਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੀ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦੜੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਲੇਖੇ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ, ਸਾਹਸ ਅਤੇ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਨੇ ਸਮੁੱਚੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਲਹਿਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸਨੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਜੇਬ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਰਾਭੇ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਰੂਹਾਨੀ ਉਸਤਾਦ ਅਤੇ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਕ ਮੰਨਦੇ ਸਨ।

## ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਸਫ਼ਰ
- ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 24 ਮਈ 1896 ਨੂੰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ **ਸਰਾਭਾ** ਵਿਖੇ ਸਰਦਾਰ ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਗਰੇਵਾਲ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ।
- ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦਾ ਸਾਇਆ ਸਿਰ ਤੋਂ ਉੱਠ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਸਰਦਾਰ ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੜੇ ਲਾਡ-ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕੀਤਾ।
- ਮੁੱਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲੁਧਿਆਣਾ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਨ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਉਹ ਆਪਣੇ ਚਾਚੇ ਕੋਲ ਉੜੀਸਾ ਚਲੇ ਗਏ ਜਿੱਥੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦਸਵੀਂ ਪਾਸ ਕੀਤੀ।
- ਜੁਲਾਈ 1912 ਵਿੱਚ ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ (ਕੈਮੀਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ) ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ 16 ਸਾਲਾ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਸੈਨ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਬਰਕਲੇ (University of California, Berkeley) ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲਿਆ।

## ਨਸਲੀ ਵਿਤਕਰਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਚੰਗਿਆੜੀ
- ਸੈਨ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਬੰਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਉਤਰਦਿਆਂ ਹੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕੀ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੇ ਨਸਲੀ ਵਿਤਕਰੇ ਅਤੇ ਜ਼ਲੀਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਵੱਈਏ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੂਜੇ ਯੂਰਪੀ ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ ਲੰਘਦੇ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਿਆ। ਜਵਾਬ ਮਿਲਿਆ: *"ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਗ਼ੁਲਾਮ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਾਸ਼ਿੰਦੇ ਹੋ, ਤੁਹਾਡੀ ਕੋਈ ਕੌਮੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ!"*
- ਇਹਨਾਂ ਬੋਲਾਂ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨ ਕਰਤਾਰ ਦੇ ਦਿਲ 'ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਜ਼ਖ਼ਮ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਆਜ਼ਾਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕਿਧਰੇ ਵੀ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।
- ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਉਡਾਉਣ (Aviation) ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਜੋ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਬੰਬਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ।

## ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ 'ਗ਼ਦਰ' ਅਖ਼ਬਾਰ
- 21 ਅਪ੍ਰੈਲ 1913 ਨੂੰ ਅਸਟੋਰੀਆ (ਓਰੇਗਨ) ਵਿਖੇ ਬਾਬਾ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ, ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ ਅਤੇ ਪੰਡਿਤ ਕਾਂਸ਼ੀ ਰਾਮ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ **'ਹਿੰਦੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਦ ਪੈਸੀਫ਼ਿਕ ਕੋਸਟ'** ਬਣਾਈ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ **ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ** (Ghadar Party) ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਗਈ।
- 17 ਸਾਲਾ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਇਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮੋਹਰੀ ਨੌਜਵਾਨ ਆਗੂ ਬਣੇ।
- 1 ਨਵੰਬਰ 1913 ਨੂੰ ਸੈਨ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਦੇ 'ਯੁਗਾਂਤਰ ਆਸ਼ਰਮ' ਤੋਂ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ **'ਗ਼ਦਰ' ਅਖ਼ਬਾਰ** ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਰਾਭਾ ਜੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਐਡੀਸ਼ਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰਟਰ ਸਨ। ਉਹ ਸਾਰੀ-ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਹੱਥ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਹੈਂਡ-ਪ੍ਰੈੱਸ ਮਸ਼ੀਨ ਗੇੜ ਕੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਛਾਪਦੇ ਸਨ।
- ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਦਾ ਕੱਚਾ-ਚਿੱਠਾ ਛਪਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ:
  > *"ਲੋੜ ਹੈ: ਵੀਰ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ!  
  > ਤਨਖ਼ਾਹ: ਮੌਤ!  
  > ਇਨਾਮ: ਸ਼ਹਾਦਤ!  
  > ਪੈਨਸ਼ਨ: ਆਜ਼ਾਦੀ!  
  > ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ: ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ!"*

## ਭਾਰਤ ਵਾਪਸੀ ਅਤੇ 1915 ਦਾ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਗ਼ਦਰ
- ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦਾ ਲਾਹਾ ਲੈ ਕੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।
- ਸਰਾਭਾ ਅਕਤੂਬਰ 1914 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਇਨਕਲਾਬੀ **ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਗਣੇਸ਼ ਪਿੰਗਲੇ** ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੇ **ਰਾਸ ਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ** ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਫ਼ੌਜੀ ਛਾਉਣੀਆਂ (ਮੇਰਠ, ਲਾਹੌਰ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ, ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, ਅੰਬਾਲਾ) ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਬਗ਼ਾਵਤ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ।
- ਗ਼ਦਰ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ **21 ਫ਼ਰਵਰੀ 1915** ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ।

## ਗ਼ੱਦਾਰ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ
- ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਪੁਲਿਸ ਮੁਖ਼ਬਰ **ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ** ਨੇ ਸਾਰੀ ਯੋਜਨਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਕੋਲ ਵੇਚ ਦਿੱਤੀ।
- ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਤਾਰੀਖ਼ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਛਾਉਣੀਆਂ ਦੇ ਬਾਗ਼ੀ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਹੱਥੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਛਾਪੇਮਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
- ਸਰਾਭਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਸਰਗੋਧਾ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਸਰਾਭੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: *"ਅਸੀਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਕੇ ਭਗੌੜੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਅਸੀਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜਾਂਗੇ ਅਤੇ ਲੜਾਂਗੇ!"*
- ਵਾਪਸ ਪਰਤਦਿਆਂ 2 ਮਾਰਚ 1915 ਨੂੰ ਚੱਕ ਨੰਬਰ 5 ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਗ਼ੱਦਾਰ ਪੁਲਿਸ ਅਫ਼ਸਰ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰਾਭਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ।

## ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਅਤੇ ਹੱਸ ਕੇ ਫ਼ਾਂਸੀ (16 ਨਵੰਬਰ 1915)
- ਲਾਹੌਰ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਚੱਲੇ ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ (First Lahore Conspiracy Case) ਦੌਰਾਨ ਜੱਜ ਨੇ ਸਰਾਭੇ ਦੇ ਨਿਡਰ ਬਿਆਨ ਸੁਣ ਕੇ ਕਿਹਾ: *"ਤੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਬਾਗ਼ੀ ਹੈਂ!"*
- ਸਰਾਭਾ ਜੀ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ: *"ਹਾਂ, ਮੈਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਤਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗ ਛੇੜੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ 'ਤੇ ਮਾਣ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਫ਼ਾਂਸੀ ਦਿਓ ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਭਾਰਤ ਦੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਸਕਾਂ!"*
- **16 ਨਵੰਬਰ 1915** ਨੂੰ ਮਹਿਜ਼ ਸਾਢੇ 19 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਜੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਗਣੇਸ਼ ਪਿੰਗਲੇ, ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਸੁਰਸਿੰਘ, ਬਖ਼ਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ, ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸਿਆਲਕੋਟੀ, ਸੁਰੈਣ ਸਿੰਘ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਸੁਰੈਣ ਸਿੰਘ ਛੋਟਾ ਸਮੇਤ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਫ਼ਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
- ਫ਼ਾਂਸੀ ਦੇ ਰੱਸੇ ਨੂੰ ਚੁੰਮਦਿਆਂ ਸਰਾਭਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨਪਸੰਦ ਗੀਤ ਗਾਇਆ:
  > *"ਸੇਵਾ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਜਿੰਦੜੀਏ ਬੜੀ ਔਖੀ, ਗੱਲਾਂ ਕਰਨੀਆਂ ਢੇਰ ਸੁਖੱਲੀਆਂ ਨੇ!  
  > ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਪਾਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੱਖ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਝੱਲੀਆਂ ਨੇ!"*

## ਹਵਾਲੇ
1. ਬਾਬਾ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ (1967), *ਜੀਵਨ ਸੰਗਰਾਮ*, ਜਲੰਧਰ: ਪੰਜਾਬੀ ਪੁਸਤਕ ਭੰਡਾਰ।
2. ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ (1977), *History of the Freedom Movement in Punjab (Vol. III)*, Punjabi University Patiala.
3. ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ (1928), *ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ*, ਕਿਰਤੀ ਰਸਾਲਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।