ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਇਤਿਹਾਸ

## ਭੂਮਿਕਾ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ (13 ਨਵੰਬਰ 1780 – 27 ਜੂਨ 1839), ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ 'ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ' ਅਤੇ 'ਸਰਕਾਰ-ਏ-ਖ਼ਾਲਸਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਕਤਵਰ ਅਤੇ ਨਿਆਂਪਸੰਦ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸਨ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਹਮਲਾਵਰਾਂ (ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ) ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਹਮਲਿਆਂ ਕਾਰਨ ਲਹੂ-ਲੁਹਾਣ ਹੋਏ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇਕਜੁੱਟ ਕਰਕੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 40 ਸਾਲ ਤੱਕ ਅਮਨ-ਚੈਨ, ਤਰੱਕੀ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਯੁੱਗ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ।

## ਜਨਮ, ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਅਤੇ ਬਚਪਨ
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 13 ਨਵੰਬਰ 1780 ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਰਾਜ ਕੌਰ (ਜੀਂਦ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਜਿਸਨੂੰ 'ਮਾਈ ਮਲਵੈਣ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ) ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਬਡਰੁੱਖਾਂ (ਸੰਗਰੂਰ) / ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਨਾਮ 'ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ' ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਚੱਠਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ 'ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ' (ਰਣ ਭਾਵ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ) ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।

ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਚੇਚਕ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਦਾਗ਼ ਪੈ ਗਏ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ, ਦਲੇਰੀ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸੀ। ਮਹਿਜ਼ 12 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 1792 ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸਾਇਆ ਸਿਰ ਤੋਂ ਉੱਠ ਗਿਆ। ਮੁੱਢਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਰਾਜ ਕੌਰ, ਦੀਵਾਨ ਲਖਪਤ ਰਾਏ ਅਤੇ ਸੱਸ ਸਦਾ ਕੌਰ (ਕਨ੍ਹਈਆ ਮਿਸਲ ਦੀ ਮੁਖੀ) ਨੇ ਰਾਜ-ਕਾਜ ਚਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਰਾਣੀ ਸਦਾ ਕੌਰ ਨੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।

## ਲਾਹੌਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਅਤੇ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ (1799–1801)
18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ 'ਤੇ ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ (ਚੇਤ ਸਿੰਘ, ਮੋਹਰ ਸਿੰਘ, ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ) ਦਾ ਜ਼ਾਲਮਾਨਾ ਅਤੇ ਅਯਾਸ਼ ਰਾਜ ਸੀ। ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ, ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪਤਵੰਤਿਆਂ ਨੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਪੱਤਰ ਭੇਜ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।

- **7 ਜੁਲਾਈ 1799:** 19 ਸਾਲਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲੋਹਾਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਰਾਹੀਂ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਹਮਲਾਵਰ ਸ਼ਾਹ ਜ਼ਮਾਨ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਜ਼ਬਤ ਕੀਤੀਆਂ।
- **12 ਅਪ੍ਰੈਲ 1801 (ਵਿਸਾਖੀ):** ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਨੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਰਾਜ-ਤਿਲਕ ਲਗਾ ਕੇ 'ਮਹਾਰਾਜਾ' ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ। 
- **ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਸਿੱਕਾ:** ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ 'ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਸਿੱਕਾ' ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ। ਦਰਬਾਰ ਨੂੰ 'ਸਰਕਾਰ-ਏ-ਖ਼ਾਲਸਾ' ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ।

## ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜਿੱਤਾਂ
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਗਲੇ ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਿਆਂ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ:
1. **ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਜਿੱਤ (1802):** ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ, ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 'ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ਤੋਪ' (ਭੰਗੀਆਂ ਦੀ ਤੋਪ) ਜਿੱਤੀ।
2. **ਕਸੂਰ ਦੀ ਜਿੱਤ (1807):** ਪਠਾਨ ਨਵਾਬ ਕੁਤਬੁਦੀਨ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਕਸੂਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਇਆ।
3. **ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀ (1809):** ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ (ਲਾਰਡ ਮਿੰਟੋ ਦੇ ਦੂਤ ਚਾਰਲਸ ਮੈਟਕਾਫ਼) ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਕਰਕੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਤੈਅ ਕੀਤਾ।
4. **ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਜਿੱਤ (1818):** ਨਵਾਬ ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰ ਖ਼ਾਨ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗ ਜਿੱਤ ਕੇ ਦੱਖਣੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਵਪਾਰਕ ਗੜ੍ਹ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲਿਆ।
5. **ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਜਿੱਤ (1819):** ਜੱਬਾਰ ਖ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ 'ਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾਈ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾਇਆ।
6. **ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਅਤੇ ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਦੀ ਜਿੱਤ (1823–1834):** ਅਕਾਲੀ ਫ਼ੂਲਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਪਠਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਖ਼ੈਬਰ ਦੱਰੇ ਤੱਕ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਬੂਹਾ ਬੰਦ ਕੀਤਾ।
7. **ਲੱਦਾਖ ਅਤੇ ਤਿੱਬਤ (1834):** ਜਰਨੈਲ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲੱਦਾਖ, ਬਾਲਟਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਤਿੱਬਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ।

## ਫ਼ੌਜ-ਏ-ਖ਼ਾਸ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੈਨਾ 'ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ' ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਦੂਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਫ਼ੌਜ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨੇਪੋਲੀਅਨ ਬੋਨਾਪਾਰਟ ਦੀ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਯੂਰਪੀਕਰਨ ਕੀਤਾ:
- **ਜਨਰਲ ਜੀਨ-ਬੈਪਟਿਸਟ ਵੈਨਤੂਰਾ (ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ):** ਪੈਦਲ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਮੁਖੀ।
- **ਜਨਰਲ ਜੀਨ-ਫ਼ਰਾਂਸਿਸ ਅਲਾਰਡ (ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ):** ਘੋੜਸਵਾਰ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਮੁਖੀ।
- **ਜਨਰਲ ਕਲਾਡ ਔਗਸਟ ਕੋਰਟ ਅਤੇ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਗਾਰਡਨਰ:** ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਦੇ ਮਾਹਿਰ।
- **ਜਨਰਲ ਪਾਓਲੋ ਅਵੀਤਾਬਿਲ (ਇਤਾਲਵੀ):** ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ।
ਹਰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਅਫ਼ਸਰ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ 'ਤੇ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਰਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਦਾੜ੍ਹੀ ਰੱਖੇਗਾ, ਗਊ ਹੱਤਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਤੰਬਾਕੂਨੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ।

## ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਸੱਚੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਰਾਜ ਸੀ:
- **ਵਜ਼ੀਰ-ਏ-ਖ਼ਾਰਜਾ (ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ):** ਫ਼ਕੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼-ਉਦ-ਦੀਨ (ਮੁਸਲਮਾਨ)।
- **ਵਜ਼ੀਰ-ਏ-ਮਾਲ (ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ):** ਦੀਵਾਨ ਦੀਨਾ ਨਾਥ (ਹਿੰਦੂ)।
- **ਜਰਨੈਲ:** ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ, ਦੀਵਾਨ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ, ਮਿਸਰ ਦੀਵਾਨ ਚੰਦ, ਅਕਾਲੀ ਫ਼ੂਲਾ ਸਿੰਘ।
- **ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ:** ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰਾ।

ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ 40 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ **ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ (ਫ਼ਾਂਸੀ) ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ**, ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੂਰੇ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਗੱਲ ਸੀ।

## ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਸੇਵਾ
ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਪ੍ਰਤੀ ਅਥਾਹ ਸ਼ਰਧਾ ਰੱਖਦਿਆਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 1830 ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਰੁਪਏ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਸੋਨਾ ਭੇਟ ਕਰਕੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਗੁੰਬਦਾਂ 'ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪੱਤਰੇ ਚੜ੍ਹਵਾਏ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਦੁਨੀਆ ਇਸਨੂੰ 'ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ' ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਮੰਦਰ (ਵਾਰਾਣਸੀ) ਦੇ ਗੁੰਬਦ ਲਈ ਇੱਕ ਟਨ ਸੋਨਾ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਮਸਜਿਦਾਂ ਤੇ ਦਰਗਾਹਾਂ ਲਈ ਸ਼ਾਹੀ ਜਾਗੀਰਾਂ ਲਗਵਾਈਆਂ।

## ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ
ਸੰਨ 1813 ਵਿੱਚ ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾਹ ਦੀ ਬੇਗ਼ਮ ਵਫ਼ਾ ਬੇਗ਼ਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਅਤਾ ਮੁਹੰਮਦ ਦੀ ਕੈਦ ਵਿੱਚੋਂ ਛੁਡਵਾਉਣ ਬਦਲੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ 'ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ' ਭੇਟ ਕੀਤਾ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਇਸ ਹੀਰੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬਾਂਹ 'ਤੇ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਸਨ।

## ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਪਤਨ
ਲਗਾਤਾਰ ਜੰਗਾਂ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਕਾਰਨ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨਾਸਾਜ਼ ਰਹਿਣ ਲੱਗੀ। ਲਕਵੇ ਦੇ ਕਈ ਦੌਰਿਆਂ ਮਗਰੋਂ **27 ਜੂਨ 1839 ਨੂੰ 58 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਹੋ ਗਿਆ**।

ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਡੋਗਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗ਼ੱਦਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕਾਰਨ ਪਹਿਲਾ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ (1845-46) ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ (1848-49) ਹੋਇਆ। ਅੰਤ 29 ਮਾਰਚ 1849 ਨੂੰ ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਬਾਲ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਲਾਵਤਨ ਕਰਕੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।