ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਇਤਿਹਾਸ

# ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ: ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਅਣਖੀਲੀ ਮਲਿਕਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਰੋਧੀ ਬਗ਼ਾਵਤ

> [!NOTE]
> **AEO ਤੱਥ-ਸਾਰ (Quick Encyclopedic Facts):**
> * **ਜਨਮ:** 1817 ਵਿੱਚ ਚਾਚੜ (ਸਿਆਲਕੋਟ) ਵਿਖੇ ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਿਕਾਰਗਾਹ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸਰਦਾਰ ਮੰਨਾ ਸਿੰਘ ਔਲਖ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮ।
> * **ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਵਿਆਹ:** 1835 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 1838 ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ।
> * **ਰੀਜੈਂਟ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਸਨ:** 1843 ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਣਨ 'ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਰਦਾ ਤਿਆਗ ਕੇ ਖ਼ੁਦ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਸੰਭਾਲਿਆ।
> * **ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵਿਰੋਧ ਤੇ ਫ਼ਰਾਰੀ:** ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੀ ਰੂਹ' ਐਲਾਨ ਕੇ ਬੱਚੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਨਿਕਾਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਚੁਨਾਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਦਾਸੀ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ ਨੇਪਾਲ ਭੱਜ ਗਈ।

---

## ਆਰੰਭਿਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਆਮਦ
ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਦਾ ਜਨਮ ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੇ ਪਿੰਡ ਚਾਚੜ ਵਿਖੇ ਔਲਖ ਜੱਟ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਮੰਨਾ ਸਿੰਘ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹੀ ਕੁੱਤਿਆਂ ਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰਗਾਹ ਦੇ ਨਿਗਰਾਨ ਸਨ। ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਆਪਣੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ, ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਨਿਡਰ ਸੁਭਾਅ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। 1835 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। 4 ਸਤੰਬਰ 1838 ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ।

---

## ਰੀਜੈਂਟ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ (1843–1846)
1839 ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਮਗਰੋਂ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਖ਼ੂਨੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦਾ ਦੌਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਕੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਵਜ਼ੀਰ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰਾ ਦੇ ਕਤਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਤੰਬਰ 1843 ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੇ ਬਾਲਕ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਤਖ਼ਤ 'ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਗਿਆ।

ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਨੇ ਪਰਦਾ ਪ੍ਰਥਾ ਤੋੜ ਕੇ ਖ਼ੁਦ ਰਾਜ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਸੰਭਾਲੀ। ਉਹ ਮਰਦਾਨਾ ਦਰਬਾਰ ਲਗਾਉਂਦੀ, ਫ਼ੌਜੀ ਜਰਨੈਲਾਂ ਨਾਲ ਰਣਨੀਤਿਕ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰੇ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ਰਮਾਨ ਜਾਰੀ ਕਰਦੀ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੈਂਸ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ: *"ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਕੋਲ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਰਦ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸਾਹਸ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦਿਮਾਗ਼ ਹੈ।"*

---

## ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ, ਕੈਦ ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਨਿਕਾਲਾ
ਪਹਿਲੇ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ (1845–46) ਵਿੱਚ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਹਾਰ ਗਈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਭੈਰੋਵਾਲ ਦੀ ਸੰਧੀ ਰਾਹੀਂ ਲਾਹੌਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਚੈਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੈਠਣ ਦੇਣਗੀਆਂ।

ਅਗਸਤ 1847 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ 9 ਸਾਲਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚੋਂ ਖੋਹ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਨੂੰ ਸ਼ੇਖ਼ੂਪੁਰਾ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ ਭੱਤਾ 1.5 ਲੱਖ ਤੋਂ ਘਟਾ ਕੇ 48,000 ਅਤੇ ਫਿਰ 12,000 ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਣੀ ਨੇ ਵਿਦਰੋਹ ਦੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਲਿਖਣੀਆਂ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀਆਂ, ਤਾਂ 1848 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਯੂ.ਪੀ. ਦੇ ਚੁਨਾਰ ਕਿਲ੍ਹੇ (Chunar Fort) ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

---

## ਚੁਨਾਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਹਸੀ ਫ਼ਰਾਰੀ (1849)
19 ਅਪ੍ਰੈਲ 1849 ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ 'ਚੁਨਾਰ ਕਿਲ੍ਹੇ' ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾਸੀ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪਹਿਰੇਦਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟਾ ਪਾ ਕੇ ਫ਼ਰਾਰ ਹੋਣ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਕਾਰਨਾਮਾ ਕੀਤਾ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਕੰਧ 'ਤੇ ਉਹ ਚਿੱਠੀ ਛੱਡ ਗਈ:
> *"ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦਮ 'ਤੇ ਭੱਜ ਰਹੀ ਹਾਂ... ਦੇਖੋ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਕੈਦ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦਾ!"*

ਉਹ 800 ਮੀਲ ਦਾ ਜੰਗਲੀ ਸਫ਼ਰ ਪੈਦਲ ਤੇ ਭੇਸ ਬਦਲ ਕੇ ਤੈਅ ਕਰਦਿਆਂ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਕਾਠਮੰਡੂ ਪਹੁੰਚੀ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਣਾ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਰਨ ਦਿੱਤੀ। ਉੱਥੋਂ ਉਸ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੇਸ਼ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗ਼ਾਵਤ ਲਈ ਗੁਪਤ ਸੁਨੇਹੇ ਭੇਜੇ।

---

## ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸਾਹ
1860 ਵਿੱਚ, 13 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਲੰਮੇ ਵਿਛੋੜੇ ਮਗਰੋਂ, ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਲਕੱਤਾ ਦੇ ਸਪੈਂਸਜ਼ ਹੋਟਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਣੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ। ਮਹਾਰਾਣੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਕੇਸ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਈਸਾਈ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਰੋ-ਰੋ ਕੇ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਈ।

ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਦਬਾਅ ਕਾਰਨ ਉਹ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਇੰਗਲੈਂਡ ਚਲੀ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ 1 ਅਗਸਤ 1863 ਨੂੰ ਕੇਨਸਿੰਗਟਨ (ਲੰਡਨ) ਵਿਖੇ ਉਸ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। ਅੰਤ ਬੰਬਈ ਵਿਖੇ ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉਸ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1924 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਪੋਤੀ ਪ੍ਰਿੰਸੈਸ ਬੰਬਾ ਨੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਲਾਹੌਰ ਲਿਆ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਮਾਧ ਕੋਲ ਜਲ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਕੀਤੀਆਂ।