ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਇਤਿਹਾਸ

## ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਨਿਰੁਕਤੀ

**ਪੰਜਾਬ** ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ, ਭੂਗੋਲਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਖ਼ਿੱਤਾ ਹੈ। 'ਪੰਜਾਬ' ਸ਼ਬਦ ਫ਼ਾਰਸੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ **ਪੰਜ** (5) ਅਤੇ **ਆਬ** (ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਦਰਿਆ) ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਤੋਂ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ: **'ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ'**। ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੰਜਾਬ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪੰਜ ਪੂਰਬੀ ਸਹਾਇਕ ਦਰਿਆਵਾਂ—**ਸਤਲੁਜ**, **ਬਿਆਸ**, **ਰਾਵੀ**, **ਚਨਾਬ** ਅਤੇ **ਜੇਹਲਮ** ਦੇ ਹੜ੍ਹ-ਮੈਦਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸਿੰਜਿਆ ਗਿਆ ਵਿਸ਼ਾਲ ਇਲਾਕਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਇਸ ਖ਼ਿੱਤੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਮਨੁੱਖੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹੈ:
* **ਸਪਤ ਸਿੰਧੂ:** ਰਿਗਵੇਦ ਕਾਲ (ਲਗਭਗ 1500–1000 ਈਸਾ ਪੂਰਵ) ਵਿੱਚ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ **ਸਪਤ ਸਿੰਧੂ** (ਸੱਤ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੰਧ, ਸਰਸਵਤੀ ਅਤੇ ਪੰਜ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦਰਿਆ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।
* **ਪੰਚਨਦ:** ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਖ਼ਿੱਤੇ ਦਾ ਉੱਲੇਖ **ਪੰਚਨਦ** (ਪੰਜ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਦੇਸ਼) ਵਜੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
* **ਪੈਂਟਾਪੋਟਾਮੀਆ:** 326 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸਿਕੰਦਰ ਮਹਾਨ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਭੂ-ਭਾਗ ਨੂੰ **ਪੈਂਟਾਪੋਟਾਮੀਆ** (ਯੂਨਾਨੀ: Pentapotamia - ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼) ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ।
* **ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਉਭਾਰ:** ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ਬਦ 'ਪੰਜਾਬ' ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲਿਖਤੀ ਵਰਤੋਂ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮੋਰਾਕਨ ਸੈਲਾਨੀ ਇਬਨ ਬਤੂਤਾ ਦੇ ਸਫ਼ਰਨਾਮੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਬੁਲ ਫ਼ਜ਼ਲ ਨੇ *ਆਈਨ-ਏ-ਅਕਬਰੀ* (1590 ਈ.) ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਸੂਬਾਈ ਇਕਾਈ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ।

ਸੰਨ 1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਖ਼ਿੱਤੇ ਦੀ ਖ਼ੂਨੀ ਵੰਡ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਪ੍ਰਾਂਤ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਏ: ਭਾਰਤ ਦਾ **ਚੜ੍ਹਦਾ ਪੰਜਾਬ** (ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ) ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ **ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ** (ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ)। ਅੱਜ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ 50,362 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ 23 ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਰਹੱਦੀ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੂਬਾ ਹੈ।

---

## ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਚਾਰੇ ਮੁੱਖ ਖ਼ਿੱਤੇ

ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ, ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਹਰਿਆਣਾ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਰਾਜਸਥਾਨ, ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰਹੱਦ (ਰੈੱਡਕਲਿਫ਼ ਰੇਖਾ) ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਭੂਗੋਲਿਕ, ਭਾਸ਼ਾਈ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੱਖੋਂ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:

### 1. ਮਾਝਾ (ਕੇਂਦਰੀ ਧੁਰਾ)
* **ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ:** ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ **ਬਾਰੀ ਦੁਆਬ** ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ 'ਮਾਝਾ' (ਭਾਵ ਕੇਂਦਰ ਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਹਿੱਸਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
* **ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ:** ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਤਰਨ ਤਾਰਨ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਅਤੇ ਪਠਾਨਕੋਟ।
* **ਮਹੱਤਵ:** ਮਾਝਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਰੂਹਾਨੀ ਦਿਲ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਧੁਰਾ **ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ**, ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ, ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ, ਅਤੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਉਪ-ਬੋਲੀ (ਮਾਝੀ) ਨੂੰ ਟਕਸਾਲੀ ਜਾਂ ਮਿਆਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

### 2. ਦੋਆਬਾ (ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਉਪਜਾਊ ਧਰਤੀ)
* **ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ:** ਸਤਲੁਜ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਖ਼ਿੱਤੇ ਨੂੰ **ਬਿਸਤ ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ** ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
* **ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ:** ਜਲੰਧਰ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਕਪੂਰਥਲਾ, ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ (ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ)।
* **ਮਹੱਤਵ:** ਦੋਆਬਾ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਖ਼ਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੈਨੇਡਾ, ਯੂ.ਕੇ., ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੋਆਬੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਜਲੰਧਰ ਪ੍ਰੈੱਸ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਖੇਡ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੇਂਦਰ ਹੈ।

### 3. ਮਾਲਵਾ (ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੈਦਾਨੀ ਖ਼ਿੱਤਾ)
* **ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ:** ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਘੱਗਰ ਨਦੀ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਮਾਲਵਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੂਬੇ ਦੇ ਲਗਭਗ 65-70% ਖੇਤਰਫਲ ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ ਸਮਾਈ ਹੋਈ ਹੈ।
* **ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ:** ਲੁਧਿਆਣਾ, ਪਟਿਆਲਾ, ਬਠਿੰਡਾ, ਸੰਗਰੂਰ, ਮੋਗਾ, ਮਾਨਸਾ, ਬਰਨਾਲਾ, ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ, ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ, ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ, ਅਤੇ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ।
* **ਮਹੱਤਵ:** ਮਾਲਵਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਹੈ। ਲੁਧਿਆਣਾ ਉਦਯੋਗਿਕ ਮਹਾਂਨਗਰ ਹੈ, ਬਠਿੰਡਾ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਖਾਦ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤੀ ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ।

### 4. ਪੁਆਧ (ਪੂਰਬੀ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਇਲਾਕਾ)
* **ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ:** ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਘੱਗਰ ਦਰਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਪੂਰਬੀ ਇਲਾਕਾ।
* **ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ:** ਰੂਪਨਗਰ (ਰੋਪੜ), ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ (ਮੋਹਾਲੀ), ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ, ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਦਾ ਪੂਰਬੀ ਭਾਗ।
* **ਮਹੱਤਵ:** ਪੁਆਧੀ ਉਪ-ਬੋਲੀ ਇਸਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਛਾਣ ਹੈ। ਰੂਪਨਗਰ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੋਹਾਲੀ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਅਤਿ-ਆਧੁਨਿਕ ਆਈ.ਟੀ. (IT) ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਹੱਬ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।

---

## ਪੰਜ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਦੁਆਬੇ

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦਾ ਮੁੱਢ ਇਸਦੇ ਦਰਿਆ ਹਨ। ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਬਰਫ਼ਾਨੀ ਚੋਟੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਇਹ ਦਰਿਆ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਪਜਾਊ ਜਲੋਢੀ ਮਿੱਟੀ (Alluvial Soil) ਵਿਛਾਉਂਦੇ ਹਨ:

1. **ਸਤਲੁਜ (Sutlej - ਪ੍ਰਾਚੀਨ: ਸ਼ਤੁਦਰੀ):** ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮਾ ਦਰਿਆ, ਜੋ ਤਿੱਬਤ ਦੀ ਰਾਕਸ਼ਸਤਾਲ ਝੀਲ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ **ਭਾਖੜਾ ਨੰਗਲ ਡੈਮ** ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
2. **ਬਿਆਸ (Beas - ਪ੍ਰਾਚੀਨ: ਵਿਪਾਸਾ):** ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਰੋਹਤਾਂਗ ਦੱਰੇ ਨੇੜਿਓਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕਲੌਤਾ ਦਰਿਆ ਹੈ ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹੱਦ ਅੰਦਰ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰੀਕੇ ਪੱਤਣ ਵਿਖੇ ਸਤਲੁਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹਰੀਕੇ ਪੱਤਣ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਮਸਰ ਵੈੱਟਲੈਂਡ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਲੱਖਾਂ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
3. **ਰਾਵੀ (Ravi - ਪ੍ਰਾਚੀਨ: ਇਰਾਵਤੀ / ਪਰੁਸ਼ਣੀ):** ਹਿਮਾਚਲ ਦੇ ਚੰਬਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹੱਦ ਉੱਤੇ ਵਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਕੋਲੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ।
4. **ਚਨਾਬ (Chenab - ਪ੍ਰਾਚੀਨ: ਅਸਿਕਨੀ / ਚੰਦਰਭਾਗਾ):** ਚੰਦਰਾ ਅਤੇ ਭਾਗਾ ਦੋ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਮੇਲ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸਾ-ਕਾਵਿ (ਹੀਰ-ਰਾਂਝਾ ਅਤੇ ਸੋਹਣੀ-ਮਹੀਵਾਲ) ਦਾ ਅਮਰ ਗਵਾਹ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ।
5. **ਜੇਹਲਮ (Jhelum - ਪ੍ਰਾਚੀਨ: ਵਿਤਸਤਾ):** ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਵੇਰੀਨਾਗ ਝਰਨੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। 326 ਈ.ਪੂ. ਵਿੱਚ ਸਿਕੰਦਰ ਅਤੇ ਪੁਰੂ (ਪੋਰਸ) ਵਿਚਕਾਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯੁੱਧ ਇਸੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਲੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਇਹਨਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ **ਦੁਆਬੇ** ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
* **ਬਿਸਤ ਦੁਆਬ:** ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਵਿਚਕਾਰ।
* **ਬਾਰੀ ਦੁਆਬ:** ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਰਾਵੀ ਵਿਚਕਾਰ।
* **ਰਚਨਾ ਦੁਆਬ:** ਰਾਵੀ ਅਤੇ ਚਨਾਬ ਵਿਚਕਾਰ।
* **ਛੱਜ ਦੁਆਬ:** ਚਨਾਬ ਅਤੇ ਜੇਹਲਮ ਵਿਚਕਾਰ।
* **ਸਿੰਧ ਸਾਗਰ ਦੁਆਬ:** ਜੇਹਲਮ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਵਿਚਕਾਰ।

---

## ਸੰਖੇਪ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮਾਂ-ਰੇਖਾ (Historical Timeline)

ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਣਖ, ਕੁਰਬਾਨੀ, ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸੂਰਮਗਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨੋਖਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ:

### 1. ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ (ਲਗਭਗ 2600–1900 ਈਸਾ ਪੂਰਵ)
ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਮ ਨਗਰੀ ਸੱਭਿਅਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦਾ ਪਾਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ **ਰੂਪਨਗਰ (ਕੋਟਲਾ ਨਿਹੰਗ ਖਾਂ)**, ਸੰਘੋਲ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ), ਅਤੇ ਸੁਨੇਤ (ਲੁਧਿਆਣਾ) ਵਿਖੇ ਹੋਈਆਂ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਖੁਦਾਈਆਂ ਤੋਂ ਪੱਕੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਮਕਾਨ, ਨਾਲੀਆਂ ਦਾ ਸੁਚੱਜਾ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਮੁਹਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ।

### 2. ਵੈਦਿਕ ਅਤੇ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਕਾਲ (1500–500 ਈਸਾ ਪੂਰਵ)
ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਮੰਤਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਹੋਈ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਤਕਸ਼ਸ਼ਿਲਾ (ਅਜੋਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ) ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰਿਆ ਜਿੱਥੇ ਆਚਾਰੀਆ ਚਾਣਕਿਆ ਅਤੇ ਵਿਆਕਰਣਕਾਰ ਪਾਣਿਨੀ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦਾ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ (ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੰਜਾਬ) ਵਿਖੇ ਲੜਿਆ ਗਿਆ।

### 3. ਸਿਕੰਦਰ ਦਾ ਹਮਲਾ ਅਤੇ ਮੌਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ (326–185 ਈਸਾ ਪੂਰਵ)
326 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਮੈਸੇਡੋਨੀਆ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸਿਕੰਦਰ ਮਹਾਨ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਜੇਹਲਮ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਜਾ ਪੋਰਸ ਨੇ ਡਟਵੀਂ ਲੜਾਈ ਲੜੀ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਵੇਖ ਕੇ ਸਿਕੰਦਰ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੁੜਨਾ ਪਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਮੌਰੀਆ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾ ਕੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੌਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ।

### 4. ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਮੁਗ਼ਲ ਦੌਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ (1469–1708 ਈ.)
ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਮਲਾਵਰਾਂ (ਗ਼ਜ਼ਨਵੀ, ਗ਼ੋਰੀ, ਬਾਬਰ) ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਹਮਲੇ ਹੋਏ ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਜਾਬ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ (Gateway of India) ਸੀ। 
* ਸੰਨ 1469 ਵਿੱਚ **ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ** ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ—ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਆਗ਼ਾਜ਼ ਹੋਇਆ, ਜਿਸਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ, ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਅਤੇ ਜਬਰ-ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਬਰਾਬਰੀ, 'ਨਾਮ ਜਪੋ, ਕਿਰਤ ਕਰੋ, ਵੰਡ ਛਕੋ' ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।
* ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ, ਗੋਇੰਦਵਾਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਤਰਨ ਤਾਰਨ, ਕਰਤਾਰਪੁਰ (ਜਲੰਧਰ), ਕੀਰਤਪੁਰ ਅਤੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਰਗੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਗਰ ਵਸਾਏ।
* 1604 ਈ. ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ **ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ** ਨੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1606 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ।
* ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ **ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ** ਨੇ 1675 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿਖੇ ਧਰਮ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਲਾਸਾਨੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਿੱਤੀ।
* 1699 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਨੂੰ **ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ** ਨੇ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ (ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ) ਵਿਖੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਣਾ ਕਰਕੇ ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਣਖੀਲੇ ਯੋਧੇ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।

### 5. ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ (1708–1799 ਈ.)
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਮਗਰੋਂ **ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ** ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਆ ਕੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਜ਼ਾਲਮ ਸੂਬੇਦਾਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਸੋਧਿਆ, ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹਿਲਾਈਆਂ ਅਤੇ 1710 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜਧਾਨੀ ਮੁਖ਼ਲਿਸਗੜ੍ਹ (ਲੋਹਗੜ੍ਹ) ਕਾਇਮ ਕਰਕੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰੀ ਪ੍ਰਥਾ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤੀ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਖ਼ੂਨੀ ਹਮਲਿਆਂ (ਛੋਟਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ 1746 ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ 1762) ਦਾ ਮੂੰਹ ਤੋੜਵਾਂ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 12 ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦਾ ਦੌਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।

### 6. ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ (1799–1849 ਈ.)
ਸੰਨ 1799 ਵਿੱਚ **ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ** (ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ) ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ (**ਸਰਕਾਰ-ਏ-ਖ਼ਾਲਸਾ**) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਪਿਸ਼ਾਵਰ, ਖ਼ੈਬਰ ਦੱਰਾ, ਕਸ਼ਮੀਰ, ਅਤੇ ਲੱਦਾਖ਼ ਤੱਕ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਪੱਤਰਾ ਚੜ੍ਹਾਇਆ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸਨੂੰ 'ਸਵਰਨ ਮੰਦਰ' (Golden Temple) ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।

### 7. ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ (1849–1947 ਈ.)
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਮਗਰੋਂ ਦੋ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧਾਂ (1845–46 ਅਤੇ 1848–49) ਤੋਂ ਬਾਅਦ 29 ਮਾਰਚ 1849 ਨੂੰ ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਮੋਹਰੀ ਰਿਹਾ:
* ਨਾਮਧਾਰੀ (ਕੂਕਾ) ਲਹਿਰ (ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ)
* ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਅੰਦੋਲਨ (ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ, ਬਾਬਾ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ)
* ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਦਾ ਸਾਕਾ (13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919)
* ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ
* ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕੁਰਬਾਨੀ
* ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਮਾਈਕਲ ਓਡਵਾਇਰ ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਸੋਧਣਾ (1940)

### 8. 1947 ਦੀ ਖ਼ੂਨੀ ਵੰਡ (The Great Partition)
1947 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੀਨੇ ਉੱਤੇ ਰੈੱਡਕਲਿਫ਼ ਲਕੀਰ ਖਿੱਚ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਵੰਡ ਕਾਰਨ ਲਗਭਗ 10 ਲੱਖ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਡੇਢ ਕਰੋੜ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਜੱਦੀ ਜ਼ਮੀਨਾਂ-ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਹਿਜਰਤ ਕਰਨੀ ਪਈ। ਲਾਹੌਰ, ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ, ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਵਰਗੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਚਲੇ ਗਏ।

### 9. ਪੈਪਸੂ ਅਤੇ 1966 ਦਾ ਭਾਸ਼ਾਈ ਪੁਨਰਗਠਨ
ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਗਰੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ 8 ਰਿਆਸਤਾਂ (ਪਟਿਆਲਾ, ਨਾਭਾ, ਜੀਂਦ, ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ, ਕਪੂਰਥਲਾ, ਕਲਸੀਆ, ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ, ਨਾਲਾਗੜ੍ਹ) ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ 1948 ਵਿੱਚ **ਪੈਪਸੂ (PEPSU - Patiala and East Punjab States Union)** ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਸਨੂੰ 1956 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਲੰਮੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਸਦਕਾ 1 ਨਵੰਬਰ 1966 ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪੁਨਰਗਠਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵੱਖ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਸਾਂਝੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾ ਕੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ।

---

## ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਢਾਂਚਾ ਅਤੇ 23 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ

ਅਜੋਕੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ 5 ਡਿਵੀਜ਼ਨਾਂ (Jalandhar, Patiala, Ferozepur, Faridkot, Rupnagar) ਅਤੇ **23 ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ** ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ:

| ਲੜੀ ਨੰ. | ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਾਂ | ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ | ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਡਿਵੀਜ਼ਨ | ਖ਼ਿੱਤਾ | ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤਹਿਸੀਲਾਂ / ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | **ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ** | ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ | ਜਲੰਧਰ | ਮਾਝਾ | ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (1/2), ਅਜਨਾਲਾ, ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ; ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਵਾਹਗਾ ਸਰਹੱਦ |
| 2 | **ਤਰਨ ਤਾਰਨ** | ਤਰਨ ਤਾਰਨ | ਜਲੰਧਰ | ਮਾਝਾ | ਤਰਨ ਤਾਰਨ, ਪੱਟੀ, ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ, ਭਿਖੀਵਿੰਡ; ਹਰੀਕੇ ਪੱਤਣ ਵੈੱਟਲੈਂਡ |
| 3 | **ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ** | ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ | ਜਲੰਧਰ | ਮਾਝਾ | ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਬਟਾਲਾ, ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ; ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਲਾਂਘਾ, ਬਟਾਲਾ ਉਦਯੋਗ |
| 4 | **ਪਠਾਨਕੋਟ** | ਪਠਾਨਕੋਟ | ਜਲੰਧਰ | ਮਾਝਾ | ਪਠਾਨਕੋਟ, ਧਾਰ ਕਲਾਂ; ਰਣਜੀਤ ਸਾਗਰ ਡੈਮ (ਥੀਨ ਡੈਮ), ਉੱਤਰੀ ਫ਼ੌਜੀ ਧੁਰਾ |
| 5 | **ਜਲੰਧਰ** | ਜਲੰਧਰ | ਜਲੰਧਰ | ਦੋਆਬਾ | ਜਲੰਧਰ (1/2), ਨਕੋਦਰ, ਸ਼ਾਹਕੋਟ, ਫ਼ਿਲੌਰ; ਖੇਡ ਉਦਯੋਗ, ਮੀਡੀਆ ਹੱਬ |
| 6 | **ਕਪੂਰਥਲਾ** | ਕਪੂਰਥਲਾ | ਜਲੰਧਰ | ਦੋਆਬਾ | ਕਪੂਰਥਲਾ, ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ, ਫਗਵਾੜਾ, ਭੁਲੱਥ; ਰੇਲ ਕੋਚ ਫ਼ੈਕਟਰੀ, ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ |
| 7 | **ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ** | ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ | ਜਲੰਧਰ | ਦੋਆਬਾ | ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਦਸੂਹਾ, ਮੁਕੇਰੀਆਂ, ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ; ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਖ਼ਰਤਾ (84.6%), ਹਰਿਆਵਲ |
| 8 | **ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ** | ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ | ਜਲੰਧਰ | ਦੋਆਬਾ | ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ, ਬੰਗਾ, ਬਲਾਚੌਰ; ਖ਼ਟਕੜ ਕਲਾਂ (ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ) |
| 9 | **ਲੁਧਿਆਣਾ** | ਲੁਧਿਆਣਾ | ਪਟਿਆਲਾ | ਮਾਲਵਾ | ਲੁਧਿਆਣਾ (ਪੂਰਬ/ਪੱਛਮ), ਜਗਰਾਉਂ, ਖੰਨਾ, ਸਮਰਾਲਾ, ਪਾਇਲ, ਰਾਏਕੋਟ; ਪੰਜਾਬ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਨਾਜ ਮੰਡੀ (ਖੰਨਾ) |
| 10 | **ਪਟਿਆਲਾ** | ਪਟਿਆਲਾ | ਪਟਿਆਲਾ | ਮਾਲਵਾ | ਪਟਿਆਲਾ, ਨਾਭਾ, ਰਾਜਪੁਰਾ, ਸਮਾਣਾ, ਪਾਤੜਾਂ; ਕਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਸ਼ਾਹੀ ਵਿਰਾਸਤ |
| 11 | **ਸੰਗਰੂਰ** | ਸੰਗਰੂਰ | ਪਟਿਆਲਾ | ਮਾਲਵਾ | ਸੰਗਰੂਰ, ਸੁਨਾਮ, ਧੂਰੀ, ਲਹਿਰਾਗਾਗਾ; ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ (ਸੁਨਾਮ) |
| 12 | **ਬਰਨਾਲਾ** | ਬਰਨਾਲਾ | ਪਟਿਆਲਾ | ਮਾਲਵਾ | ਬਰਨਾਲਾ, ਤਪਾ; ਟ੍ਰਾਈਡੈਂਟ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਹੱਬ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੰਦ ਨਿਰਮਾਣ |
| 13 | **ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ** | ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ | ਪਟਿਆਲਾ | ਮਾਲਵਾ | ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ, ਅਮਰਗੜ੍ਹ, ਅਹਿਮਦਗੜ੍ਹ; ਨਵਾਂ 23ਵਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ (2021), ਨਵਾਬ ਸ਼ੇਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਹਾਅ ਦਾ ਨਾਅਰਾ, ਸਬਜ਼ੀ ਉਤਪਾਦਨ |
| 14 | **ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ** | ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ | ਪਟਿਆਲਾ | ਮਾਲਵਾ / ਪੁਆਧ | ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ, ਅਮਲੋਹ, ਬਸੀ ਪਠਾਣਾਂ, ਖਮਾਣੋਂ; ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਥਾਨ, ਮੰਡੀ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਸਟੀਲ ਸਿਟੀ |
| 15 | **ਬਠਿੰਡਾ** | ਬਠਿੰਡਾ | ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ | ਮਾਲਵਾ | ਬਠਿੰਡਾ, ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ, ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ, ਮੌੜ; ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ, ਏਮਜ਼ (AIIMS), ਕਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ (ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨ) |
| 16 | **ਮਾਨਸਾ** | ਮਾਨਸਾ | ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ | ਮਾਲਵਾ | ਮਾਨਸਾ, ਬੁਢਲਾਡਾ, ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ; 'ਚਿੱਟੇ ਸੋਨੇ' (ਨਰਮਾ/ਕਪਾਹ) ਦੀ ਧਰਤੀ |
| 17 | **ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ** | ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ | ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ | ਮਾਲਵਾ | ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ, ਕੋਟਕਪੂਰਾ, ਜੈਤੋ; ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਦਾ ਚਿੱਲਾ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ |
| 18 | **ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ** | ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ | ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ | ਮਾਲਵਾ | ਮੁਕਤਸਰ, ਮਲੋਟ, ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ; 40 ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ, ਮਾਘੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੇਲਾ |
| 19 | **ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ** | ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ | ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ | ਮਾਲਵਾ | ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ, ਜ਼ੀਰਾ, ਗੁਰੂਹਰਸਹਾਏ; ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਕੌਮੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ (ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ, ਸੁਖਦੇਵ) |
| 20 | **ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ** | ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ | ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ | ਮਾਲਵਾ | ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ, ਅਬੋਹਰ, ਜਲਾਲਾਬਾਦ; ਕਿੰਨੂਆਂ ਦਾ ਬਾਗ਼ (ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਆਫ਼ ਪੰਜਾਬ), ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿ ਸਾਦਕੀ ਸਰਹੱਦ |
| 21 | **ਮੋਗਾ** | ਮੋਗਾ | ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ | ਮਾਲਵਾ | ਮੋਗਾ, ਬਾਘਾ ਪੁਰਾਣਾ, ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ, ਧਰਮਕੋਟ; ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ (ਢੁੱਡੀਕੇ), ਨੈਸਲੇ ਉਦਯੋਗ |
| 22 | **ਰੂਪਨਗਰ (ਰੋਪੜ)** | ਰੂਪਨਗਰ | ਰੂਪਨਗਰ | ਪੁਆਧ | ਰੂਪਨਗਰ, ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ, ਨੰਗਲ, ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ; ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ, ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ, ਆਈ.ਆਈ.ਟੀ. ਰੋਪੜ |
| 23 | **ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ** | ਮੋਹਾਲੀ | ਰੂਪਨਗਰ | ਪੁਆਧ | ਮੋਹਾਲੀ, ਖਰੜ, ਡੇਰਾਬਸੀ; ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਈ.ਟੀ. ਪਾਰਕ, ਪੀ.ਸੀ.ਏ. ਕ੍ਰਿਕਟ ਸਟੇਡੀਅਮ, ਆਈ.ਐਸ.ਬੀ. (ISB) |

---

## ਆਰਥਿਕਤਾ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗ

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਧੁਰਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਹੈ, ਪਰ ਪਿਛਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਖੇਤਰ ਨੇ ਵੀ ਵੱਡੀ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ ਹੈ:

### 1. ਭਾਰਤ ਦਾ ਅੰਨਦਾਤਾ (The Granary of India)
* ਪੰਜਾਬ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁੱਲ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰਫਲ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ **1.53%** ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਅੰਨ ਭੰਡਾਰ (Central Food Grain Pool) ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ **35–40% ਕਣਕ** ਅਤੇ **25–30% ਝੋਨਾ (ਚੌਲ)** ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
* **ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ (Green Revolution):** 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਡਾ. ਨੌਰਮਨ ਬੋਰਲੌਗ ਅਤੇ ਡਾ. ਐੱਮ. ਐੱਸ. ਸਵਾਮੀਨਾਥਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਪੰਜਾਬ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (PAU) ਲੁਧਿਆਣਾ ਨੇ ਉੱਨਤ ਬੀਜਾਂ, ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਅਤੇ ਨਹਿਰੀ-ਟਿਊਬਵੈੱਲ ਸਿੰਜਾਈ ਰਾਹੀਂ ਅਜਿਹਾ ਇਨਕਲਾਬ ਲਿਆਂਦਾ ਜਿਸਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਭੁੱਖਮਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਅੰਨ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਦੇਸ਼ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
* **ਨਹਿਰੀ ਨੈੱਟਵਰਕ:** ਸਰਹਿੰਦ ਨਹਿਰ, ਅੱਪਰ ਬਾਰੀ ਦੁਆਬ ਨਹਿਰ (UBDC), ਅਤੇ ਬਿਸਤ ਦੁਆਬ ਨਹਿਰ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ 98% ਤੋਂ ਵੱਧ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਰਕਬਾ ਸਿੰਜਾਈ ਅਧੀਨ ਹੈ।

### 2. ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕਲੱਸਟਰ
* **ਲੁਧਿਆਣਾ:** ਭਾਰਤ ਦਾ ਮਾਨਚੈਸਟਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦੀ 90% ਹੌਜ਼ਰੀ ਅਤੇ ਊਨੀ ਕੱਪੜਾ, 80% ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਈਕਲ (ਹੀਰੋ, ਐਵਨ) ਅਤੇ ਸਾਈਕਲ ਪੁਰਜ਼ੇ, ਸਿਲਾਈ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਅਤੇ ਆਟੋ ਪਾਰਟਸ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
* **ਜਲੰਧਰ:** ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖੇਡ ਸਮਾਨ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਬੈਟ, ਫੁੱਟਬਾਲ, ਹਾਕੀ ਸਟਿਕਸ) ਅਤੇ ਲੈਦਰ (ਚਮੜਾ) ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਓਲੰਪਿਕ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਬਹੁਤਾ ਖੇਡ ਸਮਾਨ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
* **ਮੰਡੀ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ (ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ):** ਭਾਰਤ ਦੀ 'ਸਟੀਲ ਸਿਟੀ' (ਲੋਹਾ ਨਗਰੀ) ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸੈਂਕੜੇ ਰੀ-ਰੋਲਿੰਗ ਮਿੱਲਾਂ ਅਤੇ ਫਾਊਂਡਰੀਆਂ ਹਨ।
* **ਬਟਾਲਾ (ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ):** ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਅਤੇ ਕਾਸਟਿੰਗ ਉਦਯੋਗ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
* **ਮੋਹਾਲੀ (SAS ਨਗਰ):** ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਆਈ.ਟੀ. (ਸੂਚਨਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ), ਬਾਇਓਟੈਕਨਾਲੋਜੀ, ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨਿਕਸ ਹੱਬ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਨਫੋਸਿਸ, ਕੁਆਲਕਾਮ, ਅਤੇ ਕਵਾੜਕ ਵਰਗੀਆਂ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।

---

## ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ

ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਾਚੀਨ, ਜੀਵੰਤ ਅਤੇ ਰੰਗਾਰੰਗ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ:

### 1. ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ
ਪੰਜਾਬੀ ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ 10ਵੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਬੋਲੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਲਿਪੀ **ਗੁਰਮੁਖੀ** ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ **ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ** ਨੇ ਮਿਆਰੀ ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੀ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ।

### 2. ਅਮੀਰ ਸਾਹਿਤਕ ਪਰੰਪਰਾ
* **ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਵਿ:** ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ (1173–1266) ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਕਵੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 112 ਸਲੋਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ, ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ, ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸਿਖਰਾਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।
* **ਕਿੱਸਾਕਾਰੀ:** ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ *ਹੀਰ*, ਪੀਲੂ ਦਾ *ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ*, ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ ਦਾ *ਸੱਸੀ ਪੁੰਨੂੰ*, ਅਤੇ ਕਾਦਰਯਾਰ ਦਾ *ਪੂਰਨ ਭਗਤ* ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸਾ-ਕਾਵਿ ਦੇ ਅਮਰ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਹਨ।
* **ਗੁਰਮਤਿ ਕਾਵਿ:** ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 6 ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ, 15 ਭਗਤਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਭਗਤ ਕਬੀਰ, ਰਵਿਦਾਸ, ਨਾਮਦੇਵ), 11 ਭੱਟਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ 31 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ।
* **ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਹਿਤ:** ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ (ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪਿਤਾਮਾ), ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ, ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ (ਗਿਆਨਪੀਠ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ), ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ (ਬਿਰਹਾ ਦਾ ਸੁਲਤਾਨ), ਅਤੇ ਪਾਸ਼ ਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਿਵਾਈ।

### 3. ਲੋਕ-ਨਾਚ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਪਹਿਰਾਵਾ
* **ਲੋਕ-ਨਾਚ:** **ਭੰਗੜਾ** (ਮਰਦਾਂ ਦਾ ਜੋਸ਼ੀਲਾ ਲੋਕ-ਨਾਚ, ਜੋ ਵਿਸਾਖੀ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਮੌਕੇ ਢੋਲ ਦੇ ਡਗੇ 'ਤੇ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਅਤੇ **ਗਿੱਧਾ** (ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਰਵਾਇਤੀ ਨਾਚ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਤਾੜੀਆਂ ਦਾ ਤਾਲਮੇਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)। ਹੋਰ ਰਵਾਇਤੀ ਨਾਚਾਂ ਵਿੱਚ ਝੂੰਮਰ, ਲੁੱਡੀ, ਮਲਵਈ ਗਿੱਧਾ, ਅਤੇ ਸੰਮੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
* **ਲੋਕ-ਸਾਜ਼:** ਢੋਲ, ਤੂੰਬੀ, ਅਲਗੋਜ਼ੇ, ਚਿਮਟਾ, ਸਾਰੰਗੀ, ਅਤੇ ਬੁਗਦੂ।
* **ਪਹਿਰਾਵਾ:** ਰਵਾਇਤੀ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਿੱਚ ਕੁੜਤਾ-ਚਾਦਰਾ, ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀ ਪੱਗ (ਦਸਤਾਰ) ਮਰਦਾਂ ਲਈ; ਅਤੇ ਸਲਵਾਰ-ਕਮੀਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਕੱਢੀ ਗਈ **ਫੁਲਕਾਰੀ** ਅਤੇ ਬਾਗ਼ ਦੁਪੱਟਾ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਹਨ।

### 4. ਖਾਣ-ਪੀਣ (Punjabi Cuisine)
ਪੰਜਾਬੀ ਖਾਣਾ ਆਪਣੀ ਪੌਸ਼ਟਿਕਤਾ, ਮੱਖਣ-ਘਿਓ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਸੁਆਦ ਲਈ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। **ਮੱਕੀ ਦੀ ਰੋਟੀ ਅਤੇ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦਾ ਸਾਗ**, ਦਾਲ ਮਖਣੀ, ਤੰਦੂਰੀ ਰੋਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰੀ ਕੁਲਚਾ, ਲੱਸੀ, ਅਤੇ ਖੀਰ ਪੰਜਾਬੀ ਦਸਤਰਖ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਛਾਣਾਂ ਹਨ।

---

## ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੂਬਾਈ ਚਿੰਨ੍ਹ (State Symbols)

ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਧਿਕਾਰਤ ਰਾਜ ਚਿੰਨ੍ਹ:

| ਚਿੰਨ੍ਹ | ਨਾਮ | ਵੇਰਵਾ |
|---|---|---|
| **ਰਾਜ ਪਸ਼ੂ (State Animal)** | **ਕਾਲਾ ਹਿਰਨ (Blackbuck - *Antilope cervicapra*)** | ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਸਿੰਙਾਂ ਵਾਲਾ ਇਹ ਹਿਰਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਬੋਹਰ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਰੱਖ (ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ) ਵਿਖੇ ਬਿਸ਼ਨੋਈ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। |
| **ਰਾਜ ਪੰਛੀ (State Bird)** | **ਬਾਜ਼ (Northern Goshawk - *Accipiter gentilis*)** | ਦਲੇਰੀ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਪੰਛੀ। |
| **ਰਾਜ ਰੁੱਖ (State Tree)** | **ਟਾਹਲੀ / ਸ਼ੀਸ਼ਮ (*Dalbergia sissoo*)** | ਮਜ਼ਬੂਤ ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਛਾਂਦਾਰ ਰੁੱਖ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਆਮ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। |
| **ਰਾਜ ਜਲ ਜੀਵ (State Aquatic Animal)** | **ਸਿੰਧ ਨਦੀ ਡਾਲਫਿਨ (*Platanista minor*)** | ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਦੁਰਲੱਭ ਅੰਨ੍ਹੀ ਡਾਲਫਿਨ, ਜਿਸਨੂੰ 2019 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਰਾਜ ਜਲ ਜੀਵ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ। |
| **ਰਾਜ ਫੁੱਲ (State Flower)** | **ਗਲੇਡੀਓਲਸ (*Gladiolus*)** | ਵਪਾਰਕ ਫੁੱਲ ਖੇਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ। |

---

## ਆਮ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵਾਲ (Frequently Asked Questions - FAQ)

### 1. ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਨਾਂ ਕਿਸ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੈ?
ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਨਾਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ **ਪੰਜ** (ਗਿਣਤੀ 5) ਅਤੇ **ਆਬ** (ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਦਰਿਆ) ਦੇ ਮੇਲ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ'। ਇਹ ਪੰਜ ਦਰਿਆ ਸਤਲੁਜ, ਬਿਆਸ, ਰਾਵੀ, ਚਨਾਬ ਅਤੇ ਜੇਹਲਮ ਹਨ।

### 2. ਅਜੋਕੇ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਕਿੰਨੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਹਨ?
ਅਜੋਕੇ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ **23 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ** ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਨਵਾਂ 23ਵਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ **ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ** ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ 14 ਮਈ 2021 ਨੂੰ ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

### 3. ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਚਾਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਖ਼ਿੱਤੇ ਕਿਹੜੇ ਹਨ?
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖ਼ਿੱਤੇ ਹਨ:
* **ਮਾਝਾ:** ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਰਾਵੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਖੇਤਰ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਤਰਨ ਤਾਰਨ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਪਠਾਨਕੋਟ)।
* **ਦੋਆਬਾ:** ਸਤਲੁਜ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਖੇਤਰ (ਜਲੰਧਰ, ਕਪੂਰਥਲਾ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ)।
* **ਮਾਲਵਾ:** ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਾ (ਲੁਧਿਆਣਾ, ਪਟਿਆਲਾ, ਬਠਿੰਡਾ ਆਦਿ ਸਮੇਤ 14 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ)।
* **ਪੁਆਧ:** ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਘੱਗਰ ਦਰਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਪੂਰਬੀ ਇਲਾਕਾ (ਰੂਪਨਗਰ, ਮੋਹਾਲੀ, ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਹਿੱਸਾ)।

### 4. ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਅੰਨਦਾਤਾ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਪੰਜਾਬ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰਫਲ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ 1.53% ਹਿੱਸਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਅੰਨ ਭੰਡਾਰ (Food Pool) ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 35-40% ਕਣਕ ਅਤੇ 25-30% ਚੌਲ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। 1960ਵਿਆਂ ਦੀ ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਿਹਨਤੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਅੰਨ ਪੱਖੋਂ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰ ਬਣਾਇਆ ਸੀ।

### 5. ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਰਾਜ ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਕਿਹੜੇ ਹਨ?
* **ਰਾਜ ਪਸ਼ੂ:** ਕਾਲਾ ਹਿਰਨ (Blackbuck)
* **ਰਾਜ ਪੰਛੀ:** ਬਾਜ਼ (Northern Goshawk)
* **ਰਾਜ ਰੁੱਖ:** ਟਾਹਲੀ / ਸ਼ੀਸ਼ਮ (Shisham)
* **ਰਾਜ ਜਲ ਜੀਵ:** ਸਿੰਧ ਨਦੀ ਡਾਲਫਿਨ (Indus River Dolphin)

---