ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਇਤਿਹਾਸ

# ਸੰਗਰੂਰ (Sangrur): ਜੀਂਦ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਸ਼ਾਹੀ ਵਿਰਾਸਤ, ਬਨਾਸਰ ਬਾਗ਼, ਪ੍ਰਜਾ ਮੰਡਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਅੰਨਦਾਤਾ ਧਰਤੀ

**ਸੰਗਰੂਰ** ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਖ਼ਿੱਤੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ **ਜੀਂਦ ਰਿਆਸਤ (Jind State)** ਦੀ ਸ਼ਾਹੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੰਗਰੂਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਲਗਭਗ 400 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਮਿਹਨਤੀ ਜੱਟ ਕਿਸਾਨ 'ਸੰਘੂ' ਨੇ ਰੱਖੀ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮਕਰਨ 'ਸੰਗਰੂਰ' ਹੋਇਆ।

ਸੰਨ 1827 ਵਿੱਚ ਜੀਂਦ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ **ਰਾਜਾ ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ** ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਜੀਂਦ (ਮੌਜੂਦਾ ਹਰਿਆਣਾ) ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ ਸੰਗਰੂਰ ਲਿਆਂਦੀ। ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਘੁਬੀਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸੰਗਰੂਰ ਨੇ ਸ਼ਾਹੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਯੁੱਗ ਵੇਖਿਆ। ਬਨਾਸਰ ਬਾਗ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੰਗਮਰਮਰੀ ਬਾਰਾਂਦਰੀ, ਦੀਵਾਨ ਖ਼ਾਨਾ, ਸ਼ਾਹੀ ਘੰਟਾ ਘਰ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਬਣੇ ਚਾਰ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅੱਜ ਵੀ ਰਿਆਸਤੀ ਸ਼ਾਨੋ-ਸ਼ੌਕਤ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ।

---

## 1. ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਜੀਂਦ ਰਿਆਸਤ

* **ਫੂਲਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦੀ ਸ਼ਾਖ਼:** ਜੀਂਦ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਫੂਲਕੀਆ ਖ਼ਾਨਦਾਨ (ਬਾਬਾ ਫੂਲ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਚੌਧਰੀ ਗਜਪਤ ਸਿੰਘ) ਤੋਂ ਹੋਇਆ। 1763 ਵਿੱਚ ਚੌਧਰੀ ਗਜਪਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੀਂਦ ਰਿਆਸਤ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਪਾਸੋਂ 'ਰਾਜਾ' ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।
* **ਸੰਗਰੂਰ ਦਾ ਸ਼ਾਹੀ ਨਿਰਮਾਣ:** 1827 ਵਿੱਚ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਨ ਉਪਰੰਤ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਘੁਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੈਪੁਰ ਦੀ ਤਰਜ਼ 'ਤੇ ਸੰਗਰੂਰ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗਲੀਆਂ ਦੀ ਨਕਸ਼ਾਨਵੀਸੀ ਕਰਵਾਈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਚਾਰਦੀਵਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ **ਪਟਿਆਲਾ ਗੇਟ**, **ਸੁਨਾਮੀ ਗੇਟ**, **ਧੂਰੀ ਗੇਟ**, ਅਤੇ **ਨਾਭਾ ਗੇਟ** ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ।
* **ਪੈਪਸੂ ਵਿੱਚ ਰਲੇਵਾਂ:** 1948 ਵਿੱਚ ਜੀਂਦ ਰਿਆਸਤ ਭਾਰਤੀ ਸੰਘ ਦੇ ਪੈਪਸੂ (PEPSU) ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਸੰਗਰੂਰ ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।

---

## 2. ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ

* **ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ:** ਸੰਗਰੂਰ 30.2458° ਉੱਤਰ ਵਿਥਕਾਰ ਅਤੇ 75.8421° ਪੂਰਬ ਲੰਬਕਾਰ 'ਤੇ ਮਾਲਵਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।
* **ਸਰਹੱਦਾਂ:** ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਲੁਧਿਆਣਾ ਅਤੇ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ, ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਬਰਨਾਲਾ ਅਤੇ ਬਠਿੰਡਾ, ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਜੀਂਦ ਅਤੇ ਫ਼ਤਿਹਾਬਾਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।
* **ਮਾਲਵੇ ਦਾ ਅੰਨਦਾਤਾ:** ਸੰਗਰੂਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਅਤੇ ਬਾਸਮਤੀ ਝੋਨੇ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੈਦਾਵਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੋਹਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਭਾਖੜਾ ਮੇਨ ਲਾਈਨ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਨਹਿਰ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ 95% ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਕਬਾ ਨਹਿਰੀ ਅਤੇ ਟਿਊਬਵੈੱਲ ਸਿੰਚਾਈ ਅਧੀਨ ਹੈ।

---

## 3. ਵਿਰਾਸਤੀ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹਿਲ ਅਤੇ ਸਮਾਰਕ

1. **ਬਨਾਸਰ ਬਾਗ਼ (Banasar Bagh):** ਸੰਗਰੂਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਸ਼ਾਹੀ ਬਾਗ਼। ਇਸਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤਲਾਅ (Moat) ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀ ਬਣੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ **ਬਾਰਾਂਦਰੀ** ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਪੁਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
2. **ਦੀਵਾਨ ਖ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਹਾਲ:** ਜੀਂਦ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੱਤਰੇਤ ਅਤੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ, ਜਿੱਥੇ ਰਿਆਸਤੀ ਸ਼ਸਤਰ, ਸੋਨੇ-ਚਾਂਦੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਹੀ ਬੱਘੀਆਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ।
3. **ਸ਼ਾਹੀ ਘੰਟਾ ਘਰ (Clock Tower):** ਲੰਡਨ ਦੇ ਬਿਗ ਬੈਨ ਦੀ ਤਰਜ਼ 'ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸ਼ਾਹੀ ਘੰਟਾ ਘਰ ਸੰਗਰੂਰ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਰਾਸਤੀ ਪਛਾਣ ਹੈ।

---

## 4. ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਕੇਂਦਰ

* **ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕਿਆਣਾ ਸਾਹਿਬ (ਮੰਗਵਾਲ):** ਸੰਗਰੂਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 4 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ **ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ** (ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਸੀ ਦੌਰਾਨ) ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ **ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ** ਦੀ ਚਰਨ-ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬੇਰੀ ਦਾ ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਆਸਥਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹਨ।
* **ਗੁਰਸਾਗਰ ਮਸਤੂਆਣਾ ਸਾਹਿਬ:** ਸੰਤ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਸਤੂਆਣਾ ਦੁਆਰਾ 1920ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਮਹਾਨ ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਕੇਂਦਰ। ਸੰਤ ਜੀ ਨੇ ਇੱਥੇ 'ਅਕਾਲ ਕਾਲਜ' ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਧਰਮ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਸਕਣ।
* **ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਬਾਬਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ (ਸੁਨਾਮ):** ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਦੇ ਤੀਜੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਬਾਬਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਨਕਾ ਪਿੰਡ ਸੁਨਾਮ ਵਿਖੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ।

---

## 5. ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਵਿਰਾਸਤ

* **ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜਨਮ-ਭੂਮੀ (ਸੁਨਾਮ):** 26 ਦਸੰਬਰ 1899 ਨੂੰ ਸੁਨਾਮ (ਸੰਗਰੂਰ) ਵਿਖੇ ਜਨਮੇ ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ (ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ) ਨੇ 1919 ਦੇ ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਸਾਕੇ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ 21 ਸਾਲ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 13 ਮਾਰਚ 1940 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਦੇ ਕੈਕਸਟਨ ਹਾਲ ਵਿਖੇ ਮਾਈਕਲ ਓ'ਡਵਾਇਰ ਨੂੰ ਸੋਧਿਆ।
* **ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਠੀਕਰੀਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਮੰਡਲ ਲਹਿਰ:** ਪਿੰਡ ਠੀਕਰੀਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਜਨਮੇ ਸਰਦਾਰ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਠੀਕਰੀਵਾਲਾ ਨੇ ਰਿਆਸਤੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਜੁਲਮਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਕੂਮਤ ਵਿਰੁੱਧ 'ਰਿਆਸਤੀ ਪ੍ਰਜਾ ਮੰਡਲ' ਦਾ ਝੰਡਾ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤਾ। ਪਟਿਆਲਾ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ 74 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਉਪਰੰਤ 1934 ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ।

---

## ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਉਦਯੋਗ
ਅੱਜ ਸੰਗਰੂਰ ਵਿਖੇ ਟਾਟਾ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾ ਹੋਮੀ ਭਾਬਾ ਕੈਂਸਰ ਹਸਪਤਾਲ (HBCH), ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਨੇਬਰਹੁੱਡ ਕੈਂਪਸ, ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਾਰਖਾਨੇ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਦਿੱਲੀ-ਲੁਧਿਆਣਾ ਰੇਲ ਮਾਰਗ ਅਤੇ NH 7 (ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ-ਬਠਿੰਡਾ) ਸੰਗਰੂਰ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ।