ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਇਤਿਹਾਸ

# ਸਰਦਾਰ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ: ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਜੇਤੂ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਨਿਰਮਾਤਾ

> [!NOTE]
> **AEO ਤੱਥ-ਸਾਰ (Quick Encyclopedic Facts):**
> * **ਜਨਮ ਤੇ ਮਿਸਲ:** 1730 ਵਿਖੇ ਮਾਝੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿੰਡ ਝਬਾਲ ਕਲਾਂ (ਤਰਨ ਤਾਰਨ) ਵਿਖੇ ਜਨਮ। ਕਰੋੜਸਿੰਘੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਮੁਖੀ ਬਣੇ।
> * **ਦਿੱਲੀ ਫ਼ਤਹਿ (1783):** 11 ਮਾਰਚ 1783 ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਦਿੱਲੀ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਦੀਵਾਨ-ਏ-ਆਮ 'ਤੇ ਕੇਸਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਝੁਲਾਇਆ।
> * **ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਨਾ:** ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਕਰਕੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ 8 ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ (ਸ਼ੀਸ਼ ਗੰਜ, ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ, ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਆਦਿ) ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਇਮਾਰਤਾਂ ਉਸਾਰੀਆਂ।
> * **ਤੀਸ ਹਜ਼ਾਰੀ ਦਾ ਨਾਮਕਰਨ:** ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਦਾਲਤ 'ਤੀਸ ਹਜ਼ਾਰੀ' ਦਾ ਨਾਮ ਸਰਦਾਰ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਦੀ 30,000 ਘੋੜਸਵਾਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਪੜਾਅ ਕਾਰਨ ਪਿਆ।

---

## ਆਰੰਭਿਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕਰੋੜਸਿੰਘੀਆ ਮਿਸਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ
ਸਰਦਾਰ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਮਾਝੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਝਬਾਲ ਕਲਾਂ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਧਰਮੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਸਰਦਾਰ ਕਰੋੜਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਥੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। 1765 ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਕਰੋੜਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਉਪਰੰਤ ਉਹ ਕਰੋੜਸਿੰਘੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਮੁਖੀ ਥਾਪੇ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਇਲਾਕੇ (ਕਰਨਾਲ, ਪਾਨੀਪਤ, ਰੋਹਤਕ, ਮੇਰਠ) ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਛਲੌਦੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਇਆ।

---

## ਦਿੱਲੀ 'ਤੇ ਧਾਵਾ ਅਤੇ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹਾ ਫ਼ਤਹਿ (1783)
18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਾਅਦਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਨਾ ਕਰਨ 'ਤੇ ਮਾਰਚ 1783 ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਨੇ 30,000 ਖ਼ਾਲਸਾ ਸੈਨਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਿਆਂ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਅਤੇ ਸੁਲਤਾਨ-ਉਲ-ਕੌਮ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ।

ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਜਿਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਡੇਰੇ ਲਾਏ, ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ **'ਤੀਸ ਹਜ਼ਾਰੀ' (Tis Hazari)** ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 11 ਮਾਰਚ 1783 ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਅਜਮੇਰੀ ਗੇਟ ਤੋੜ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਹੱਲਾ ਬੋਲਿਆ। ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਦੂਜਾ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਛੁਪ ਗਿਆ। ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੇ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਦੀਵਾਨ-ਏ-ਆਮ 'ਤੇ ਕੇਸਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਝੁਲਾ ਕੇ ਮੁਗ਼ਲ ਤਖ਼ਤ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।

---

## ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਧੀ
ਜਦੋਂ ਮੁਗ਼ਲ ਦਰਬਾਰ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਸੁਲ੍ਹਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਸਰਦਾਰ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ਾਹੀ ਤਖ਼ਤ ਜਾਂ ਰਾਜ ਭਾਗ ਲੈਣ ਦੀ ਥਾਂ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦਿੱਤੀ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ 'ਤੇ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋਇਆ:
1. ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਿੱਖ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ।
2. ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਸਾਰਾ ਖ਼ਰਚਾ ਮੁਗ਼ਲ ਸ਼ਾਹੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਦੇਵੇਗਾ।
3. ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਚੁੰਗੀ (Octroi Tax) ਦਾ **37.5% (6 ਆਨੇ ਰੁਪਈਆ)** ਹਿੱਸਾ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।
4. ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਮੁਕੰਮਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਰਦਾਰ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ 4,000 ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸਬਜ਼ੀ ਮੰਡੀ ਵਿਖੇ ਕੈਂਪ ਲਗਾ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਗੇ।

---

## ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ
ਸਰਦਾਰ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕੀਤੀ:
1. **ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ੀਸ਼ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ (ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ):** ਜਿੱਥੇ 1675 ਵਿੱਚ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਹੋਈ ਸੀ।
2. **ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ:** ਜਿੱਥੇ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਵਣਜਾਰਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਘਰ ਸਾੜ ਕੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਧੜ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।
3. **ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ:** ਅੱਠਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪਾਵਨ ਅਸਥਾਨ (ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦਾ ਬੰਗਲਾ)।
4. **ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਲਾ ਸਾਹਿਬ:** ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਤੇ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਜੀ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਹੋਏ।
5. **ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮੋਤੀ ਬਾਗ਼:** ਜਿੱਥੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵੱਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਤੀਰ ਚਲਾਇਆ ਸੀ।
6. **ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਜਨੂੰ ਕਾ ਟਿੱਲਾ:** ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ-ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਧਰਤੀ।

ਸਾਰੇ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰਵਾ ਕੇ ਦਸੰਬਰ 1783 ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਸਮੇਤ ਪੰਜਾਬ ਪਰਤੇ।

---

## ਵਿਰਾਸਤ
ਸਰਦਾਰ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਉਹ ਅਦੁੱਤੀ ਜਰਨੈਲ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ। ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਅੱਜ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਸਮਰਪਣ ਦੀ ਅਮਰ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ।