ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਇਤਿਹਾਸ

## ਭੂਮਿਕਾ
ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ (28 ਸਤੰਬਰ 1907 – 23 ਮਾਰਚ 1931) 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਯੋਧਾ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਿਜ਼ 23 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਹੱਸਦਿਆਂ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਰੱਸਾ ਚੁੰਮਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਅਰਾ 'ਇਨਕਲਾਬ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ' (ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਅਮਰ ਰਹੇ) ਭਾਰਤੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜੈਕਾਰਾ ਬਣਿਆ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸਿਰਫ਼ ਬੰਬ ਅਤੇ ਪਿਸਤੌਲ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਾਗ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਉੱਚ-ਕੋਟੀ ਦੇ ਚਿੰਤਕ, ਪੱਤਰਕਾਰ, ਅਨੁਵਾਦਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ।

## ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ਭਗਤੀ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਸਤੰਬਰ 1907 ਨੂੰ ਚੱਕ ਨੰਬਰ 105 ਜੀ.ਬੀ., ਪਿੰਡ ਬੰਗਾ, ਤਹਿਸੀਲ ਜੜ੍ਹਾਂਵਾਲਾ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲਾਇਲਪੁਰ (ਹੁਣ ਫ਼ੈਸਲਾਬਾਦ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ (ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ), ਪੰਜਾਬ ਹੈ।

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ਭਗਤੀ ਦਾ ਲਹੂ ਦੌੜਦਾ ਸੀ:
- **ਦਾਦਾ ਸਰਦਾਰ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ:** ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਆਗੂ ਸਨ।
- **ਚਾਚਾ ਸਰਦਾਰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ:** ਮਹਾਨ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1907 ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨੀ ਅੰਦੋਲਨ 'ਪਗੜੀ ਸੰਭਾਲ ਜੱਟਾ' ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਨਿਕਾਲਾ ਝੱਲਿਆ।
- **ਚਾਚਾ ਸਰਦਾਰ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ:** ਦੇਸ਼ ਸੇਵਾ ਦੌਰਾਨ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਤਸੀਹੇ ਸਹਾਰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।
- **ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ:** ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਗ਼ਦਰ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਸਰਗਰਮ ਆਗੂ ਸਨ ਜੋ ਕਈ ਵਾਰ ਜੇਲ੍ਹ ਗਏ।
- **ਮਾਤਾ ਵਿਦਿਆਵਤੀ ਜੀ:** ਇੱਕ ਦਲੇਰ ਮਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 'ਪੰਜਾਬ ਮਾਤਾ' ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਿਆ।

## ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ
13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ 12 ਸਾਲਾ ਬਾਲਕ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸਕੂਲੋਂ ਬੰਕ ਮਾਰ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਸਨੇ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਮਿੱਟੀ ਸ਼ੀਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਭਰੀ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਭਰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਜੂਝਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਲਿਆ।

ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਸਕੂਲ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਮੁੱਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਮਗਰੋਂ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਤ 'ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰ' ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲਿਆ। ਇੱਥੇ ਪ੍ਰੋ. ਜੈਦੇਵ ਵਿਦਿਆਲੰਕਾਰ ਅਤੇ ਭਾਈ ਪਰਮਾਨੰਦ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਮੇਲ ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ, ਯਸ਼ਪਾਲ, ਭਗਵਤੀ ਚਰਨ ਵੋਹਰਾ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਰਾਮ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।

## ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ ਅਤੇ HSRA ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ
ਜਦੋਂ 1922 ਵਿੱਚ ਚੌਰੀ-ਚੌਰਾ ਕਾਂਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਅਸਹਿਯੋਗ ਅੰਦੋਲਨ ਅਚਾਨਕ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਨੀਤੀ ਤੋਂ ਮੋਹ ਭੰਗ ਹੋ ਗਿਆ।

- **ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ (1926):** ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਾਰਚ 1926 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ, ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਇਨਕਲਾਬੀ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਸੀ।
- **ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (ਸਤੰਬਰ 1928):** ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਹ ਕੋਟਲਾ ਦੇ ਖੰਡਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਕੁੰਦਨ ਲਾਲ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਪੁਰਾਣੀ ਸੰਸਥਾ HRA ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ 'HSRA' ਕੀਤਾ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ 'ਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ 'ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ' ਸ਼ਬਦ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਸਕੇ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਿਰਫ਼ ਗੋਰਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਕਾਲੇ ਹਾਕਮਾਂ ਦਾ ਆਉਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖ ਹੱਥੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਲੁੱਟ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਹੈ।

## ਸਾਂਡਰਸ ਕਾਂਡ (ਲਾਹੌਰ ਕਾਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ)
30 ਅਕਤੂਬਰ 1928 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦੌਰਾਨ ਪੁਲਿਸ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਸਕਾਟ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ 'ਤੇ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਗੰਭੀਰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ 17 ਨਵੰਬਰ 1928 ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ।

ਇਸ ਕੌਮੀ ਅਪਮਾਨ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ HSRA ਨੇ ਸਕਾਟ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। 17 ਦਸੰਬਰ 1928 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਪੁਲਿਸ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ ਦੀ ਗ਼ਲਤੀ ਕਾਰਨ ਸਹਾਇਕ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਜੌਨ ਪੀ. ਸਾਂਡਰਸ ਨਿਕਲਿਆ। ਰਾਜਗੁਰੂ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਗੋਲੀ ਚਲਾਈ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਕਈ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰ ਕੇ ਉਸਦਾ ਅੰਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਗਲੇ ਹੀ ਦਿਨ ਲਾਹੌਰ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ 'ਤੇ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਪੋਸਟਰ ਚਿਪਕਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ:
> 'ਜੇ. ਪੀ. ਸਾਂਡਰਸ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ... ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।'

ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਮਗਰੋਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੇਸ-ਦਾੜ੍ਹੀ ਕਤਲ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸਾਹਬੀ ਲਿਬਾਸ ਪਹਿਨਿਆ ਅਤੇ ਦੁਰਗਾ ਭਾਬੀ (ਭਗਵਤੀ ਚਰਨ ਵੋਹਰਾ ਦੀ ਪਤਨੀ) ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਰਾਜ ਨੂੰ ਨੌਕਰ ਬਣਾ ਕੇ ਪੁਲਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਧੂੜ ਝੋਂਕਦਿਆਂ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਕਲਕੱਤਾ ਰੇਲ ਰਾਹੀਂ ਨਿਕਲ ਗਏ।

## ਕੇਂਦਰੀ ਅਸੈਂਬਲੀ ਬੰਬ ਧਮਾਕਾ (8 ਅਪ੍ਰੈਲ 1929)
ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀਆਂ ਹੜਤਾਲਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਲਈ 'ਟਰੇਡ ਡਿਸਪਿਊਟਸ ਬਿੱਲ' ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਮੁਕੱਦਮੇ ਜੇਲ੍ਹ ਡੱਕਣ ਲਈ 'ਪਬਲਿਕ ਸੇਫ਼ਟੀ ਬਿੱਲ' ਪਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। HSRA ਨੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸ ਕਾਲੇ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਰੁੱਧ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਧਮਾਕਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

8 ਅਪ੍ਰੈਲ 1929 ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਨੇ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਸਥਿਤ ਕੇਂਦਰੀ ਅਸੈਂਬਲੀ (ਹੁਣ ਸੰਸਦ ਭਵਨ) ਦੀਆਂ ਖ਼ਾਲੀ ਬੈਂਚਾਂ ਵੱਲ ਦੋ ਘੱਟ ਤੀਬਰਤਾ ਵਾਲੇ ਧੂੰਏਂਦਾਰ ਬੰਬ ਸੁੱਟੇ ਅਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਪਿਸਤੌਲ ਚਲਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜਾਨੋਂ ਮਾਰਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਬੋਲੇ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲਾਲ ਪਰਚੇ ਸੁੱਟੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸ਼ਹੀਦ ਵੈਲਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਲਿਖੇ ਸਨ:
> 'ਬੋਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਣ ਲਈ ਵੱਡੇ ਧਮਾਕੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ!'

ਦੋਵਾਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਭੱਜਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਓਥੇ ਹੀ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ 'ਇਨਕਲਾਬ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ' ਅਤੇ 'ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਮੁਰਦਾਬਾਦ' ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲਾਏ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦਿੱਤੀ।

## ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ
ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਖਾਣਾ, ਕੱਪੜੇ, ਅਖ਼ਬਾਰ ਅਤੇ ਸਹੂਲਤਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਸਨ, ਜਦਕਿ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨਾਲ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਰਗਾ ਸਲੂਕ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਸੁਧਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ ਮਾਣ-ਸਤਿਕਾਰ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ:
- ਇਹ ਹੜਤਾਲ 116 ਦਿਨ ਲੰਮੀ ਚੱਲੀ।
- ਬੰਗਾਲੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਜਤਿੰਦਰ ਨਾਥ ਦਾਸ (ਜਤਿਨ ਦਾਸ) 63ਵੇਂ ਦਿਨ ਹੜਤਾਲ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ।
- ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਰਬੜ ਦੀਆਂ ਨਾਲੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਨਾ ਡੋਲਿਆ।

ਜੇਲ੍ਹ ਦੌਰਾਨ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਰਜਨਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਲਿਖੇ। ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੱਬ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ, ਤਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 1930 ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖ **'ਮੈਂ ਨਾਸਤਿਕ ਕਿਉਂ ਹਾਂ' (Why I am an Atheist)** ਲਿਖਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਲੀਲ, ਤਰਕ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।

## ਮੁਕੱਦਮਾ, ਫਾਂਸੀ ਅਤੇ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹਾਦਤ
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕੱਦ ਤੋਂ ਡਰਦਿਆਂ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਰਾਹੀਂ 'ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ' ਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਫ਼ਾਈ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਪੂਰਾ ਮੌਕਾ ਵੀ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 7 ਅਕਤੂਬਰ 1930 ਨੂੰ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ।

ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਮਿਤੀ 24 ਮਾਰਚ 1931 ਤੈਅ ਸੀ, ਪਰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੇ ਡਰ ਕਾਰਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀਆਂ ਧੱਜੀਆਂ ਉਡਾਉਂਦਿਆਂ **23 ਮਾਰਚ 1931 ਦੀ ਸ਼ਾਮ 7:30 ਵਜੇ** ਹੀ ਤਿੰਨਾਂ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਕੁਝ ਪਲ ਪਹਿਲਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਲੈਨਿਨ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਜੇਲ੍ਹਰ ਨੇ ਆਖ਼ਰੀ ਇੱਛਾ ਪੁੱਛੀ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ: 'ਇੱਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਦੂਜੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਨੂੰ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਪਲ ਰੁਕੋ।'

ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਪਿਛਲੀ ਕੰਧ ਤੋੜ ਕੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਚੋਰੀ-ਛਿਪੇ ਬਾਹਰ ਕੱਢੀਆਂ ਅਤੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਨੇੜੇ ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਤੇਲ ਪਾ ਕੇ ਅੱਧ-ਸੜੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵਹਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪੂਰਨ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।

## ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ
ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅੱਜ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਦੀ ਧੜਕਣ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ:
> 'ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।'
ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ ਅਤੇ ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ ਵਿਖੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ।