ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਇਤਿਹਾਸ

# ਤਰਨ ਤਾਰਨ (Tarn Taran): ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਨਗਰੀ, ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਰੋਵਰ, ਕੁੜ੍ਹ ਰੋਗੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ

**ਤਰਨ ਤਾਰਨ** ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਝਾ ਖ਼ਿੱਤੇ ਦਾ ਸਰਵਉੱਚ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਸੰਨ 2006 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ 400ਵੇਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜੇ ਮੌਕੇ ਇਸਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ 19ਵਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਗਰੀ ਕਰੁਣਾ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਰੋਗ-ਨਿਵਾਰਨ ਦੀ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।

---

## 1. ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਤਰਨ ਤਾਰਨ (1590 ਈਸਵੀ)

* **ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਨੀਂਹ:** ਸੰਨ 1590 ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਖ਼ਾਰਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਕੋਲੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਖ਼ਰੀਦ ਕੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਨਗਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ **'ਤਰਨ ਤਾਰਨ'** ਰੱਖਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਉਹ ਬੇੜੀ ਜੋ ਭਵਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਦੇਵੇ'।
* **ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਰੋਵਰ:** ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਸਿੱਖ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ **ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਰੋਵਰ** ਹੈ। ਇਸਦਾ ਆਕਾਰ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ 289 ਮੀਟਰ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ 257 ਮੀਟਰ ਹੈ।
* **ਸੁਨਹਿਰੀ ਦਰਬਾਰ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ:** ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁੜ-ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਈ, ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਚਾਰ-ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਮਿਨਾਰ (ਦਰਸ਼ਨੀ ਡਿਓੜੀ) ਬਣਵਾਈ ਅਤੇ ਗੁੰਬਦਾਂ 'ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪੱਤਰੇ ਚੜ੍ਹਾਏ।

---

## 2. ਕੁੜ੍ਹ (ਕੁਸ਼ਠ) ਰੋਗੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ: ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਆਸ਼ਰਮ

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕੁੜ੍ਹ (ਲੇਪਰੋਸੀ) ਦੇ ਰੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਛੂਤ-ਛਾਤ ਸਮਝ ਕੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੰਦਾ ਸੀ:
* **ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਕਰੁਣਾਮਈ ਹੱਥ:** ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਵਿਖੇ ਕੁੜ੍ਹ ਰੋਗੀਆਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕੁਸ਼ਠ ਆਸ਼ਰਮ (Leprosy Home) ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਰੋਗੀਆਂ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਧੋਂਦੇ, ਮੱਲ੍ਹਮ ਲਗਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਛਕਾਉਂਦੇ ਸਨ।
* **ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ:** ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਅਮਾਵਸਿਆ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਹਾੜੇ ਇਸ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗ ਕੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਅਮਾਵਸਿਆ 'ਤੇ ਲੱਖਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇੱਥੇ ਪੁੱਜਦੇ ਹਨ।

---

## 3. ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ: ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਪਾਵਨ ਧਰਤੀ

ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਧੁਰਾ ਹੈ:
* **ਸ੍ਰੀ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ (ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦਾ ਜਨਮ):** ਦੂਜੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਹਿਮ ਸਾਲ ਇੱਥੇ ਬਿਤਾਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਕੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ, ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਪਹਿਲੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਰੀਰਕ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਲਈ 'ਮੱਲ ਅਖਾੜਾ' ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।
* **ਸ੍ਰੀ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ (ਬਾਉਲੀ ਸਾਹਿਬ):** ਤੀਜੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇੱਥੇ 84 ਪੌੜੀਆਂ ਵਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸਕ 'ਬਾਉਲੀ ਸਾਹਿਬ' ਬਣਵਾਈ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਬਚਨ "ਪਹਿਲੇ ਪੰਗਤ ਪਾਛੈ ਸੰਗਤ" ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕੀਤਾ। ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਪੰਗਤ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਲੰਗਰ ਛਕਿਆ ਸੀ।

---

## 4. ਹਰੀਕੇ ਪੱਤਣ ਪੰਛੀ ਪਨਾਹਗਾਹ (Ramsar Site)

ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਸਿਰੇ 'ਤੇ ਸਤਲੁਜ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸੰਗਮ 'ਤੇ ਸਥਿਤ **ਹਰੀਕੇ ਪੱਤਣ (Harike Wetland)** ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵੈੱਟਲੈਂਡ ਹੈ। ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਸਾਇਬੇਰੀਆ, ਰੂਸ ਅਤੇ ਕਜ਼ਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਲੱਖਾਂ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।