ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ: ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਾ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀ ਕਿਲ੍ਹਾ
ਮੁੱਖ ਨਿਚੋੜ: ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੇ ਅਸੰਗਠਿਤ ਗੁਰੀਲਾ ਟੋਲੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੱਧਰੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਫ਼ੌਜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।
1. ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਸੰਗਠਨ
1748 ਵਿੱਚ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਕਮਾਂਡ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਵਿੰਗ ਬਣਾਏ ਗਏ:
- ਬੁੱਢਾ ਦਲ: ਰਿਜ਼ਰਵ ਫ਼ੌਜ, ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ।
- ਤਰੁਣਾ ਦਲ: ਸਰਗਰਮ ਜੰਗੀ ਫ਼ੌਜ ਜਿਸਨੂੰ ਅੱਗੇ 5 ਜਥਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ।
2. ਜੰਗੀ ਨੀਤੀ: 'ਢਾਈ ਫ਼ੱਟ' (ਧਾਈ ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਾ)
ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੇ ਗੁਰੀਲਾ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਸਪਲਾਈ ਲਾਈਨਾਂ 'ਤੇ ਝਪਟਦੇ, ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਸੰਭਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਇਸ ਰਣਨੀਤੀ ਨੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਵਰਗੇ ਜਰਨੈਲ ਨੂੰ ਵੀ ਬੇਵੱਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
3. ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਆਗਮਨ
ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀ ਵੀਰਤਾ ਸਦਕਾ ਹੀ 1765 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਕੇ ਸੁਤੰਤਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਿੱਕਾ ਚਲਾਇਆ ਜੋ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋਇਆ।