ਇਤਿਹਾਸ

ਕ਼ਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ ਬਠਿੰਡਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਉਸਾਰੀ ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ (ਕੁਸ਼ਾਨ ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਰਾਜਾ ਡਬ) ਦੁਆਰਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁਸਲਿਮ ਮਹਿਲਾ ਹਾਕਮ ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਠਿੰਡੇ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਮਲਿਕ ਅਲਤੂਨੀਆ ਨੇ ਇੱਥੇ ਕੈਦ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 1705 ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਚਰਨ ਪਾਏ ਸਨ। ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਕੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ 'ਕ਼ਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ' ਰੱਖਿਆ ਸੀ।

ਕ਼ਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ ਪਟਿਆਲਾ (1763 ਈ.) ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰਿਆਸਤੀ ਇਮਾਰਤ ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਾਨੋ-ਸ਼ੌਕਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਨੀਂਹ 1763 ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਬਾਨੀ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਕੱਚੀ ਗੜ੍ਹੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਨੇ ਪੱਕੇ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ। 10 ਏਕੜ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ 'ਕ਼ਿਲਾ ਅੰਦਰੂਨ' (ਸ਼ਾਹੀ ਰਿਹਾਇਸ਼), 'ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ', 'ਰਣਬਾਸ', 'ਦਰਬਾਰ ਹਾਲ' ਅਤੇ ਅਦੁੱਤੀ ਕਾਂਗੜਾ ਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰ (Fresco Paintings) ਮੌਜੂਦ ਹਨ।

ਕ਼ਿਲਾ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ (ਪੁਰਾਤਨ ਨਾਮ ਭੰਗੀਆਂ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ) ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਣਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸੀ। ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 1805 ਵਿੱਚ ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਕੋਲੋਂ ਇਸਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ 'ਕ਼ਿਲਾ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ' ਰੱਖਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਜਰਨੈਲਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿੱਤ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ। ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ (ਤੋਸ਼ਾਖ਼ਾਨਾ) ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਸ਼ਾਹੀ ਸਿੱਕਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਟਕਸਾਲ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਡਿਪੂ ਸੀ।

ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਕੰਡੀ ਕਿਲ੍ਹਾ (1505 ਈ.) ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪਠਾਨਕੋਟ ਵਿੱਚ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਕੰਢੇ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਅਤਿਅੰਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤਿਕ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਉਸਾਰੀ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਾਬਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂਰਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤ ਮੁਖੀ ਰਾਜਾ ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕਰਵਾਈ ਸੀ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ। 1848 ਦੇ ਦੂਜੇ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਨੂਰਪੁਰ ਦੇ ਬਹਾਦਰ ਵਜ਼ੀਰ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਪਠਾਨੀਆ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇਸੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹਾ (ਪੁਰਾਤਨ ਨਾਮ ਸੈਫ਼ਾਬਾਦ) ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 6 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਪਟਿਆਲਾ-ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਮੁੱਖ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਅਤਿਅੰਤ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਨੀਂਹ 1658 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਅਤੇ ਨੇਕ-ਦਿਲ ਸੂਫ਼ੀ ਨਵਾਬ ਸੈਫ਼ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਹਿੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਨਵਾਬ ਸੈਫ਼ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਸਦਕਾ ਇੱਥੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। 1774 ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪੁਨਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ 'ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ' ਰੱਖਿਆ।

ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੰਜ ਕਿਲ੍ਹੇ (ਕੇਸਗੜ੍ਹ, ਆਨੰਦਗੜ੍ਹ, ਲੋਹਗੜ੍ਹ, ਹੋਲਗੜ੍ਹ, ਤਾਰਾਗੜ੍ਹ) ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ ਮਿਲਟਰੀ ਰਣਨੀਤੀ ਦਾ ਸਰਵਉੱਚ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਹਨ। 1689 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1705 ਤੱਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਤੋਂ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਪੰਜ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਅਜਿੱਤ ਰੱਖਿਆ ਚੱਕਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ 1699 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਸਾਜਿਆ ਗਿਆ। ਆਨੰਦਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁੱਖ ਫ਼ੌਜੀ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਬਾਉਲੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਸਿੱਖ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਅਮਰ ਗਾਥਾ ਹਨ।

ਸ਼ਾਹੀ ਕਿਲ੍ਹਾ ਲਾਹੌਰ (ਲਾਹੌਰ ਫੋਰਟ / ਸ਼ਾਹੀ ਕ਼ਿਲਾ) ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਯੂਨੈਸਕੋ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ (1799–1849 ਈ.) ਦੀ ਸਰਵਉੱਚ ਸ਼ਾਹੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਿਹਾ। 1799 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਫ਼ਤਹਿ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ 'ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ', 'ਦੀਵਾਨ-ਏ-ਖ਼ਾਸ', 'ਨੌਲੱਖਾ ਪਵੇਲੀਅਨ' ਅਤੇ 'ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਵੇਲੀ' ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਕਲਾ ਦੇ ਸਿਖ਼ਰ ਹਨ। 1849 ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ ਖੋਹਿਆ ਸੀ।

ਪਹਿਲਾ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ (1845–1846 ਈ.) ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ (ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ) ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਿਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਖ਼ੂਨੀ ਅਤੇ ਫ਼ੈਸਲਾਕੁਨ ਯੁੱਧ ਸੀ। ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਵੱਡੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ—ਮੁੱਦਕੀ, ਫ਼ੇਰੂਸ਼ਹਿਰ, ਬੱਦੋਵਾਲ, ਅਲੀਵਾਲ ਅਤੇ ਸਭਰਾਵਾਂ—ਲੜੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਅਦੁੱਤੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦਿਖਾਈ, ਪਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਸੈਨਾਪਤੀ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦੇਸ਼-ਧ੍ਰੋਹੀ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਯੁੱਧ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ 'ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸੰਧੀ' ਹੋਈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ 'ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।

ਦੂਜਾ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ (1848–1849 ਈ.) ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਲੜਿਆ ਗਿਆ ਆਖ਼ਰੀ ਕੌਮੀ ਯੁੱਧ ਸੀ। ਇਸ ਯੁੱਧ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਮੂਲਰਾਜ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਵੱਲੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਸਰਦਾਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਨੇ ਚਿੱਲਿਆਂਵਾਲਾ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਕਰਾਰੀ ਹਾਰ ਦੇ ਕੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਲੜਾਈ (ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ) ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 29 ਮਾਰਚ 1849 ਨੂੰ ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਕੋਲੋਂ ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ ਖੋਹ ਲਿਆ ਗਿਆ।

ਮੁੱਦਕੀ ਦੀ ਲੜਾਈ (18 ਦਸੰਬਰ 1845 ਈ.) ਪਹਿਲੇ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਭਿਆਨਕ ਲੜਾਈ ਸੀ ਜੋ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਮੁੱਦਕੀ ਵਿਖੇ ਲੜੀ ਗਈ। ਸਰ ਹਿਊ ਗਫ਼ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫ਼ੌਜ ਲਾਹੌਰ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਨੇ ਝਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਰੇਤਲੇ ਟਿੱਬਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹਨਾਂ 'ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਬਹਾਦਰੀ ਦਿਖਾਈ, ਪਰ ਵਜ਼ੀਰ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਐਨ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਅਗਵਾਈ ਤੋਂ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਭਾਰੀ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜਰਨੈਲ ਸਰ ਰਾਬਰਟ ਸੇਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।

ਫ਼ੇਰੂਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਲੜਾਈ (21-22 ਦਸੰਬਰ 1845 ਈ.) ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ੂਨੀ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਲੜਾਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਅਜਿਹੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਮੋਰਚਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਤੋਪਖ਼ਾਨਾ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਸਰ ਹਿਊ ਗਫ਼ ਅਤੇ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ ਦੀਆਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਤਬਾਹ ਹੋਣ ਕੰਢੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ। 21 ਦਸੰਬਰ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ 'Night of Horrors' (ਦਹਿਸ਼ਤ ਦੀ ਰਾਤ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਹਾਰਡਿੰਗ ਨੇ ਮੰਨ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ 22 ਦਸੰਬਰ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਸੈਨਾਪਤੀ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਕੇ ਜਿੱਤੀ ਹੋਈ ਬਾਜ਼ੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾ ਦਿੱਤੀ।

ਸਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ (10 ਫ਼ਰਵਰੀ 1846 ਈ.) ਪਹਿਲੇ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ੂਨੀ, ਫ਼ੈਸਲਾਕੁਨ ਅਤੇ ਦਿਲ-ਕੰਬਾਊ ਲੜਾਈ ਸੀ। ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਭਰਾਵਾਂ ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ ਲੜੀ ਗਈ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਬਜ਼ੁਰਗ ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਨੇ ਚਿੱਟੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਵਾਲੇ ਬੱਬਰ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਲੜਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾਈ। ਸੈਨਾਪਤੀ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜਦਿਆਂ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦਾ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਵਾਲਾ ਪੁਲ ਤੁੜਵਾ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਲੜ ਰਹੇ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਹਟ ਸਕਣ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿੰਘ ਦਰਿਆ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫ਼ੌਜ ਜਿੱਤ ਗਈ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ 'ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ।

ਚਿੱਲਿਆਂਵਾਲਾ ਦੀ ਲੜਾਈ (13 ਜਨਵਰੀ 1849 ਈ.) ਦੂਜੇ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਰੌਂਗਟੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਲੜਾਈ ਸੀ। ਜੇਹਲਮ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਚਿੱਲਿਆਂਵਾਲਾ (ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ) ਦੇ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਸਰ ਹਿਊ ਗਫ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਹੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਕਰਾਰੀ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸਨੇ ਸਮੁੱਚੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫ਼ੌਜ ਦੇ 3,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੈਨਿਕ ਤੇ ਅਫ਼ਸਰ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਤਿੰਨ ਰੈਜੀਮੈਂਟਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਝੰਡੇ (Colours) ਖੋਹੇ ਗਏ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਘੋੜਸਵਾਰ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਲੰਡਨ ਦੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਇਸ ਹਾਰ 'ਤੇ ਮਾਤਮ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ।

ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀ (25 ਅਪ੍ਰੈਲ 1809 ਈ.) ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ (ਚਾਰਲਸ ਮੈਟਕਾਫ਼ ਰਾਹੀਂ) ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਅਤਿਅੰਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਣਨੀਤਿਕ ਸਮਝੌਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਸੰਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਭਾਵ-ਖੇਤਰ ਵਿਚਕਾਰ ਪੱਕੀ ਹੱਦ ਮੰਨ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਸੰਧੀ ਨਾਲ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਮੁੱਚੇ ਮਾਲਵਾ ਖਿੱਤੇ (ਪਟਿਆਲਾ, ਨਾਭਾ, ਜੀਂਦ ਆਦਿ) ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਉਣ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਸੀਮਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਇਸਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੁਲਤਾਨ, ਕਸ਼ਮੀਰ, ਅਟਕ, ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਅਤੇ ਲੱਦਾਖ਼ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਇਲਾਕੇ ਜਿੱਤ ਕੇ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।

ਕੂਪ ਰਹੀੜਾ ਦਾ ਯੁੱਧ (5 ਫ਼ਰਵਰੀ 1762 ਈ.), ਜਿਸਨੂੰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ 'ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ' (The Great Holocaust) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਨੇੜੇ ਕੂਪ ਅਤੇ ਰਹੀੜਾ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਲੜਿਆ ਗਿਆ। ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਹਮਲਾਵਰ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਮਿਟਾਉਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਚਲਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਕਾਫ਼ਲੇ (ਵਹੀਰ) 'ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲਾਂ (ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ੁੱਕਰਚੱਕੀਆ) ਨੇ ਘੇਰਾ ਬਣਾ ਕੇ ਲੜਦਿਆਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਇੱਕੋ ਦਿਨ ਵਿੱਚ 25,000 ਤੋਂ 30,000 ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ, ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਨਾ ਟੁੱਟਿਆ।