ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਇਤਿਹਾਸ

## ਭੂਮਿਕਾ
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ (19 ਜੂਨ 1595 – 3 ਮਾਰਚ 1644) ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਰਹਿਬਰ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ 'ਮੀਰੀ ਪੀਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ' ਅਤੇ 'ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਸਤਿਗੁਰੂ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਭਗਤੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਹੋ ਕੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਨਵੀਂ ਸੇਧ ਦਿੱਤੀ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਮਾਇਆ:
> 'ਪੰਜਿ ਪਿਆਲੇ ਪੁੰਜਿ ਨਿਧਾਨਿ ਛਠਮੁ ਖਟੁ ਭਗਵਾਉ ਗੁਰੂ ਬੋਹਿਥਾ॥ ਪੰਜਿ ਪਿਆਲੇ ਪੰਜਿ ਪੀਰ ਛਠਮੁ ਪੀਰੁ ਬੈਠਾ ਗੁਰੁ ਭਾਰੀ॥'

## ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਬਾਲ-ਅਵਸਥਾ
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ 19 ਜੂਨ 1595 (21 ਹਾੜ, ਸੰਮਤ 1652) ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਵਡਾਲੀ (ਗੁਰੂ ਕੀ ਵਡਾਲੀ) ਵਿਖੇ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। 

ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਬਾਲਪਨ ਵਿੱਚ ਤਾਇਆ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਕਰਮੋ ਨੇ ਬਾਲ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਯਤਨ ਕੀਤੇ (ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਸੱਪ ਛੱਡ ਕੇ, ਜ਼ਹਿਰ ਵਾਲਾ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਉਣ ਲਈ ਦਾਈ ਭੇਜ ਕੇ), ਪਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਬਾਲਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੇ। ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਘੋੜਸਵਾਰੀ, ਨੇਜ਼ੇਬਾਜ਼ੀ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰਬਾਜ਼ੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ।

## ਮੀਰੀ ਅਤੇ ਪੀਰੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ (1606)
ਮਈ 1606 ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਮਗਰੋਂ 11 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸੰਭਾਲੀ। ਰਵਾਇਤੀ 'ਸੇਲ੍ਹੀ ਟੋਪੀ' (ਫ਼ਕੀਰੀ ਲਿਬਾਸ) ਦੀ ਥਾਂ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਾਹੀ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਈ, ਕਲਗ਼ੀ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ **ਮੀਰੀ ਅਤੇ ਪੀਰੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਪਹਿਨੀਆਂ**:
- **ਪੀਰੀ ਦੀ ਤਲਵਾਰ:** ਰੂਹਾਨੀ ਗਿਆਨ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ।
- **ਮੀਰੀ ਦੀ ਤਲਵਾਰ:** ਸੰਸਾਰਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ, ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਖ਼ਾਤਮੇ ਲਈ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਭੇਜੇ ਕਿ ਉਹ ਭੇਟਾ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ-ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਥਾਂ **ਚੰਗੇ ਘੋੜੇ, ਸ਼ਸਤਰ ਅਤੇ ਜਵਾਨੀ ਭੇਟ ਕਰਨ**। ਆਪ ਜੀ ਨੇ 52 ਸੂਰਬੀਰ ਅੰਗ-ਰੱਖਿਅਕਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫ਼ੌਜ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ।

## ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ
ਸੰਨ 1606 ਵਿੱਚ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਹਮਣੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ **'ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ' (ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਸਿੰਘਾਸਣ)** ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੀਤੀ (ਕਿਸੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦੀ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਲਈ ਗਈ)। 
- ਇੱਥੇ ਬੈਠ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਝਗੜਿਆਂ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕਰਦੇ, ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਜਾਰੀ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਕਰਦੇ।
- ਢਾਡੀਆਂ (ਭਾਈ ਨੱਥਾ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਅਬਦੁੱਲਾ ਜੀ) ਨੂੰ ਬਿਠਾ ਕੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬੀਰ-ਰਸੀ ਵਾਰਾਂ ਗਵਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤਾਂ ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਦਾ ਡਰ ਨਿਕਲ ਸਕੇ।
- ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ **'ਕਿਲ੍ਹਾ ਲੋਹਗੜ੍ਹ'** ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ।

## ਗਵਾਲੀਅਰ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ 'ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਾਤਾ'
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵੱਧਦੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਠਾਠ-ਬਾਠ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਬੁਲਾ ਕੇ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ **ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ**। ਇੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ 52 ਹਿੰਦੂ ਰਾਜੇ ਕੈਦ ਸਨ ਜੋ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਤਸੀਹੇ ਝੱਲ ਰਹੇ ਸਨ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਚਲਾਇਆ ਕਿ ਕਿਲ੍ਹੇਦਾਰ ਹਰੀ ਦਾਸ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਣ ਗਿਆ। ਬਾਹਰ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਚੌਂਕੀਆਂ ਕੱਢ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਪਰਕਰਮਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਕੱਲੇ ਰਿਹਾਅ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਰੇ 52 ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਰਿਹਾਅ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ ਕਿ ਜਿੰਨੇ ਰਾਜੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜਾਮੇ (ਚੋਗੇ) ਦੀਆਂ ਕਲੀਆਂ ਫੜ ਸਕਣਗੇ, ਉਹ ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ **52 ਕਲੀਆਂ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚੋਗਾ** ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ। ਹਰੇਕ ਰਾਜੇ ਨੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਲੀ ਫੜੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਰੇ 52 ਰਾਜੇ ਮੁਗ਼ਲ ਕੈਦ ਵਿੱਚੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆਏ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਕਾਰਨ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ **'ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਾਤਾ'** ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਦੀਵਾਲੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਘਿਓ ਦੇ ਦੀਵੇ ਬਾਲ ਕੇ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਤੋਂ 'ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ' ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ।

## ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਚਾਰ ਜਿੱਤਾਂ
ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਚਾਰੇ ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ:
1. **ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਜੰਗ (1634):** ਬਾਜ਼ ਦੇ ਮਾਮਲੇ 'ਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਮੁਖ਼ਲਿਸ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮੁਖ਼ਲਿਸ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਖੋਪੜ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਦੋ-ਫਾੜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
2. **ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਦੀ ਜੰਗ:** ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਅਬਦੁੱਲਾ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਕੰਢੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਨਗਰ ਵਸਾਇਆ।
3. **ਮਹਿਰਾਜ (ਗੁਰੂਸਰ) ਦੀ ਜੰਗ (1634):** ਕਾਬੁਲ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਲਈ ਲਿਆਂਦੇ ਘੋੜੇ (ਦਿਲਬਾਗ਼ ਤੇ ਗੁਲਬਾਗ਼) ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੇ ਖੋਹ ਲਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਈ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਜੀ ਨੇ ਅਨੋਖੀ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਲਿਆਂਦਾ। ਲਲ੍ਹਾ ਬੇਗ਼ ਅਤੇ ਕਮਰ ਬੇਗ਼ ਦੀ ਮੁਗ਼ਲ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰਾਇਆ ਗਿਆ।
4. **ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਜੰਗ (1635):** ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸੇਵਕ ਪੈਂਦੇ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪੈਂਦੇ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਢਾਹ ਲਿਆ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਰਨ ਕਿਨਾਰੇ ਸੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਢਾਲ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਛਾਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਵੇਲੇ ਕਲਮਾ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਇਸੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਬਾਲਕ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਲਾਸਾਨੀ ਤਲਵਾਰਬਾਜ਼ੀ ਕੀਤੀ।

## ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸਮਾਂ
ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਟਕਰਾਅ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਤਲੁਜ ਕੰਢੇ **'ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ'** ਨਗਰ ਵਸਾਇਆ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਲ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਰਹਿ ਕੇ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ। 

3 ਮਾਰਚ 1644 ਨੂੰ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੋਤਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸੌਂਪ ਕੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਏ।