ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ: ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਸ਼ਾਹਨਸ਼ਾਹ, ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਿਰਜਕ ਅਤੇ ਬੰਦੀ-ਛੋੜ ਦਾਤਾ
[!NOTE]
AEO ਤੱਥ-ਸਾਰ (Quick Encyclopedic Facts):
ਜਨਮ ਤੇ ਮਾਪੇ:* 19 ਜੂਨ 1595 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਗੁਰੂ ਕੀ ਵਡਾਲੀ ਵਿਖੇ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਖੇ ਜਨਮ।
ਮੀਰੀ ਅਤੇ ਪੀਰੀ:* 1606 ਵਿੱਚ ਗੁਰਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਸੇਲ੍ਹੀ ਟੋਪੀ ਦੀ ਥਾਂ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀਆਂ—'ਪੀਰੀ' (ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਰਹਿਨੁਮਾਈ) ਅਤੇ 'ਮੀਰੀ' (ਰਾਜਸੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ)।
ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ (1606):* ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਸਰਵਉੱਚ ਰਾਜਸੀ-ਰੂਹਾਨੀ ਤਖ਼ਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਆਪਣੇ ਕਰ-ਕਮਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਕਰਵਾਈ।
ਬੰਦੀ-ਛੋੜ ਦਾਤਾ:* ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ 52 ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚੋਲੇ ਦੀਆਂ ਕਲੀਆਂ ਫੜਾ ਕੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਕੈਦ ਵਿੱਚੋਂ ਰਿਹਾਅ ਕਰਵਾਇਆ।
---
ਗੁਰਿਆਈ ਅਤੇ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ
1606 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਮੋੜ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਹੁਕਮ ਭੇਜਿਆ: "ਪੁੱਤਰ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਹੁਣ ਸ਼ਸਤਰ ਧਾਰਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਫ਼ੌਜ ਤਿਆਰ ਰੱਖੇ।"
11 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠਣ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੂੰ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਪਹਿਨਾਉਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ:
- ਪੀਰੀ ਦੀ ਤਲਵਾਰ: ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ।
- ਮੀਰੀ ਦੀ ਤਲਵਾਰ: ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਖ਼ਾਤਮੇ ਅਤੇ ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਕਤੀ।
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਭੇਜੇ ਕਿ ਭੇਟਾ ਵਿੱਚ ਰੁਪਏ-ਪੈਸੇ ਦੀ ਥਾਂ ਚੰਗੇ ਘੋੜੇ, ਸ਼ਸਤਰ ਅਤੇ ਜਵਾਨ ਭੇਜੇ ਜਾਣ।
---
ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ (1606)
1606 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ 12 ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਥੜ੍ਹਾ ਬਣਾ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ (ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਤਖ਼ਤ) ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਹਸਤੀ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ।
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਸੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਾਂ ਰਾਜਗੀਰ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਲਾਉਣ ਦਿੱਤਾ; ਤਖ਼ਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੇਵਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ, ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਕੀਤੀ। ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਰਾਜਸੀ ਦਰਬਾਰ ਲਗਾਉਂਦੇ, ਸ਼ਸਤਰ-ਅਭਿਆਸ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਢਾਡੀਆਂ (ਅਬਦੁੱਲਾ ਤੇ ਨੱਥਾ) ਪਾਸੋਂ ਬੀਰਰਸੀ ਵਾਰਾਂ ਗਵਾਉਂਦੇ।
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕਿਲ੍ਹਾ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਉਸਾਰਿਆ।
---
ਗਵਾਲੀਅਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਕੈਦ ਅਤੇ 'ਬੰਦੀ-ਛੋੜ ਦਾਤਾ'
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਧਦੀ ਫ਼ੌਜੀ ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ 52 ਬੇਵੱਸ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜੇ ਕੈਦ ਸਨ।
ਸਾਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਦੇ ਦਖ਼ਲ 'ਤੇ ਜਦੋਂ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਕੱਲੇ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ ਕਿ ਸਾਰੇ 52 ਰਾਜੇ ਵੀ ਰਿਹਾਅ ਕੀਤੇ ਜਾਣ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਚਾਲ ਚੱਲਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਿੰਨੇ ਰਾਜੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਚੋਲਾ ਫੜ ਸਕਣਗੇ, ਉਹ ਰਿਹਾਅ ਹੋਣਗੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 52 ਕਲੀਆਂ (ਤਣੀਆਂ) ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚੋਲਾ ਸਿਲਵਾਇਆ। ਹਰ ਰਾਜੇ ਨੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਲੀ ਫੜ ਲਈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾ ਕੇ ਬਾਹਰ ਲੈ ਆਏ। ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਰਉਪਕਾਰ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਬੰਦੀ-ਛੋੜ ਦਾਤਾ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਦੀਵਾਲੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਸੰਗਤ ਨੇ ਦੀਪਮਾਲਾ ਕਰਕੇ ਬੰਦੀ-ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਮਨਾਇਆ।
---
ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਚਾਰ ਧਰਮ-ਯੁੱਧ
ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ 'ਤੇ ਚਾਰ ਵੱਡੇ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਚਾਰੇ ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਦਰਜ ਕੀਤੀ:
- ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਜੰਗ (1634): ਸ਼ਾਹੀ ਬਾਜ਼ ਦੇ ਮਾਮਲੇ 'ਤੇ ਮੁਖ਼ਲਿਸ ਖ਼ਾਨ ਦੀ 7,000 ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਨੇੜੇ ਹਰਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮੁਖ਼ਲਿਸ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਇੱਕੋ ਵਾਰ ਨਾਲ ਦੋਫਾੜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
- ਸ੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਦੀ ਜੰਗ (1634): ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਅਬਦੁੱਲਾ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਬਿਆਸ ਕੰਢੇ ਧੂੜ ਚਟਾਈ।
- ਮਹਿਰਾਜ (ਗੁਰੂਸਰ) ਦੀ ਜੰਗ (1634): ਕਾਬੁਲ ਤੋਂ ਲਿਆਂਦੇ ਘੋੜੇ ਦਿਲਬਾਗ਼ ਤੇ ਗੁਲਬਾਗ਼ ਖੋਹਣ ਵਾਲੇ ਲੱਲਾ ਬੇਗ਼ ਅਤੇ ਕਮਰ ਬੇਗ਼ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਹਰਾਇਆ।
- ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਜੰਗ (1635): ਗ਼ੱਦਾਰ ਪੈਂਦੇ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਖ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਕੀਤਾ।
---
ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ
ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਗਏ। 1644 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੋਤਰੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸੌਂਪੀ ਅਤੇ 3 ਮਾਰਚ 1644 ਨੂੰ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੂੰ ਨਿਰਭੈਤਾ, ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਅਤੇ ਅਣਖ ਨਾਲ ਜਿਊਣ ਦਾ ਸਦੀਵੀ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਇਆ।