ਮਾਨਸਾ (Mansa): ਚਿੱਟੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਧਰਤੀ, ਬਾਬਾ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ, ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਹੜੱਪਾ ਸੱਭਿਅਤਾ ਅਤੇ ਥਰਮਲ ਪਲਾਂਟ

ਮਾਨਸਾ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਮਾਲਵਾ ਖ਼ਿੱਤੇ ਦਾ ਉੱਘਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਹਾੜੇ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1992 ਨੂੰ ਇਸਨੂੰ ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਸੁਤੰਤਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਕਬੇ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਉਂਦੀ ਉੱਚ-ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੀ ਕਪਾਹ ਅਤੇ ਨਰਮੇ ਦੀ ਬੰਪਰ ਪੈਦਾਵਾਰ ਕਾਰਨ ਮਾਨਸਾ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 'ਚਿੱਟੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਧਰਤੀ' (The Land of White Gold) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

---

1. ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਮਕਰਨ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ

  • ਮਾਨਸਾ ਨਗਰ ਦੀ ਨੀਂਹ: ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਨਸਾ ਦੀ ਨੀਂਹ ਧਾਲੀਵਾਲ ਜੱਟ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਉੱਘੇ ਤਪੱਸਵੀ ਬਾਬਾ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਢਿੰਗੜ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੰਨਿਆਸ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਮਾਨਸਾ ਵਿਖੇ ਭਗਤੀ ਕੀਤੀ।
  • ਸਮਾਧ ਬਾਬਾ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ: ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਮਾਧ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਸਾਲ ਮਾਰਚ-ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇੱਥੇ ਗੁੜ, ਮਿੱਠੀਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਅਤੇ ਚਾਦਰਾਂ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਸੁੱਖਣਾ ਸੁੱਖਦੇ ਹਨ।

---

2. ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਮਹੱਤਵ: ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਹੜੱਪਾ ਸੱਭਿਅਤਾ

ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ (ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਮ ਰੋੜੀ ਧਲੜੀਆ) ਘੱਗਰ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਸਥਿਤ ਹੈ:

  • ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼: ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਰਵੇਖਣ (ASI) ਵੱਲੋਂ ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕੀਤੀਆਂ ਖੁਦਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਵ-ਹੜੱਪਾ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਹੜੱਪਾ ਕਾਲ ਦੇ ਠੀਕਰੇ, ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਸੰਦ, ਮਣਕੇ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਖੇਤਰ 4,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰਸਵਤੀ-ਘੱਗਰ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦਾ ਮੋਹਰੀ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।
  • ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹਾ: ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਪਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਪੁਰਾਤਨ ਰਿਆਸਤੀ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

---

3. ਚਿੱਟਾ ਸੋਨਾ (ਕਪਾਹ ਉਦਯੋਗ) ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ

ਮਾਨਸਾ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕਾਟਨ ਮਾਰਕੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ:

  • ਨਰਮੇ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ: ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਰੇਤਲਾ-ਦੋਮਟ ਜਲਵਾਯੂ ਅਮਰੀਕਨ ਕਪਾਹ ਅਤੇ ਬੀ.ਟੀ. ਕਾਟਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਢੁਕਵਾਂ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਦਰਜਨਾਂ ਕਾਟਨ ਜਿਨਿੰਗ ਮਿੱਲਾਂ, ਤੇਲ ਕੱਢਣ ਦੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਅਤੇ ਕੱਪੜਾ ਬੁਣਨ ਦੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
  • ਕਿਸਾਨੀ ਚੇਤਨਾ: ਮਾਨਸਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਿਸਾਨੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਮੋਹਰੀ ਗੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੇ ਜੁਝਾਰੂ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਲਈ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

---

4. ਤਾਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਥਰਮਲ ਪਾਵਰ ਪਲਾਂਟ (ਬਨਾਂਵਾਲੀ)

ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬਨਾਂਵਾਲੀ ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਿਤ ਤਾਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਪਾਵਰ ਲਿਮਟਿਡ (TSPL - ਵੇਦਾਂਤਾ ਗਰੁੱਪ) ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੁਪਰਕ੍ਰਿਟੀਕਲ ਕੋਲਾ-ਆਧਾਰਿਤ ਥਰਮਲ ਪਾਵਰ ਪਲਾਂਟ ਹੈ:

  • ਸਮਰੱਥਾ: ਇਸਦੀ ਕੁੱਲ ਸਮਰੱਥਾ 1,980 ਮੈਗਾਵਾਟ (660 MW ਦੇ 3 ਯੂਨਿਟ) ਹੈ।
  • ਯੋਗਦਾਨ: ਇਹ ਪਲਾਂਟ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਪਾਵਰ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ (PSPCL) ਨੂੰ ਬਿਜਲੀ ਸਪਲਾਈ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਟਿਊਬਵੈੱਲਾਂ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਊਰਜਾ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।