ਪਠਾਨਕੋਟ (Pathankot): ਹਿਮਾਚਲ ਤੇ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ, ਰਣਜੀਤ ਸਾਗਰ ਡੈਮ, ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਕੰਡੀ ਕਿਲ੍ਹਾ, ਮੁਕਤੇਸ਼ਵਰ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਏਅਰਬੇਸ

ਪਠਾਨਕੋਟ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਰੀ ਸੀਮਾਵਰਤੀ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਛੋਹ ਵਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। 27 ਜੁਲਾਈ 2011 ਨੂੰ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਇਸਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਤਿੰਨ ਸੂਬਿਆਂ—ਪੰਜਾਬ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸਨੂੰ 'ਹਿਮਾਲਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ' (Gateway to the Himalayas) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

---

1. ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਪਠਾਨੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼

  • ਪੈਠਾਨ ਤੋਂ ਪਠਾਨਕੋਟ: ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ 'ਪੈਠਾਨ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਹੈ 'ਰਾਹਾਂ ਦਾ ਸੰਗਮ ਜਾਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪੱਤਣ'।
  • ਪਠਾਨੀਆ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਵੰਸ਼: ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂਰਪੁਰ (ਧਮੇੜੀ) ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਪਠਾਨੀਆ ਤੋਮਰ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਥੇ ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਕੰਡੀ ਵਿਖੇ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਵਾਇਆ।
  • ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ: 1815 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਠਾਨਕੋਟ ਅਤੇ ਨੂਰਪੁਰ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ।

---

2. ਰਣਜੀਤ ਸਾਗਰ ਡੈਮ (ਥੀਨ ਡੈਮ) ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਕੰਡੀ ਬੈਰਾਜ

ਪਠਾਨਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ 'ਤੇ ਬਣਿਆ ਰਣਜੀਤ ਸਾਗਰ ਡੈਮ ਹੈ:

  • ਡੈਮ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ: ਸੰਨ 2001 ਵਿੱਚ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ ਇਹ ਡੈਮ 160 ਮੀਟਰ ਉੱਚਾ ਹੈ ਜੋ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਅਰਥ-ਕਮ-ਗ੍ਰੈਵਿਟੀ ਡੈਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਝੀਲ ਪੰਜਾਬ, ਹਿਮਾਚਲ ਅਤੇ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ।
  • 600 ਮੈਗਾਵਾਟ ਸਾਫ਼ ਬਿਜਲੀ: ਇਸਦੇ ਚਾਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਾਵਰ ਹਾਊਸ 600 ਮੈਗਾਵਾਟ ਪਣ-ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
  • ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਕੰਡੀ ਬੈਰਾਜ: ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਕੇ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੰਢੀ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਚਾਈ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਪਠਾਨਕੋਟ ਦੀ ਵੱਡੀ ਦੇਣ ਹੈ।

---

3. ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੁਕਤੇਸ਼ਵਰ ਮਹਾਂਦੇਵ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ (ਮੁਕੇਸ਼ਰੰ)

ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਠਾਨਕੋਟ ਤੋਂ 22 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਕੰਡੀ ਨੇੜੇ ਮੁਕਤੇਸ਼ਵਰ ਮਹਾਂਦੇਵ ਮੰਦਿਰ ਸਥਿਤ ਹੈ:

  • ਪਾਂਡਵ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਪੱਥਰ-ਤਰਾਸ਼ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ: ਮਾਨਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਪਤ ਵਾਸ (ਅਗਿਆਤਵਾਸ) ਦਾ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਇਹਨਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਚੱਟਾਨੀ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਬਿਤਾਇਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਅਤੇ ਤਾਂਬੇ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਅਤੇ ਚੇਤਰ ਚੌਦਸ ਮੌਕੇ ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

---

4. ਰਣਨੀਤਕ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ (Pathankot Airbase)

ਪਠਾਨਕੋਟ ਭਾਰਤੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਉੱਤਰੀ ਰਣਨੀਤਕ ਹੱਬ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਥਿਤ ਪਠਾਨਕੋਟ ਏਅਰ ਫ਼ੋਰਸ ਸਟੇਸ਼ਨ (IAF) ਮਿਗ-21, ਮਿਗ-29 ਅਤੇ ਅਪਾਚੇ ਲੜਾਕੂ ਹੈਲੀਕਾਪਟਰਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਬੇਸ ਹੈ ਜੋ ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੀ ਹਵਾਈ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।