ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਇਤਿਹਾਸ

## ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ

**ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ** ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਮੋਗਾ ਨੂੰ 24 ਨਵੰਬਰ 1995 ਨੂੰ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ 17ਵਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਦਾ ਇੱਕ ਸਬ-ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੋਗਾ ਦਾ ਨਾਂ ਮੋਗਾ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਪਿਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬਜ਼ੁਰਗ ਸਨ।

ਮੋਗਾ ਦੀ ਧਰਤੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੈਨਾਨੀ ਅਤੇ 'ਪੰਜਾਬ ਕੇਸਰੀ' ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ **ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ** ਦਾ ਜਨਮ 28 ਜਨਵਰੀ 1865 ਨੂੰ ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ **ਢੁੱਡੀਕੇ** ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਨੇ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਰਜਨਾਂ ਹੋਰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ।

## ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ

ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਨਾਲ (ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਰਾਹੀਂ), ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਲੁਧਿਆਣਾ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਬਠਿੰਡਾ ਤੇ ਬਰਨਾਲਾ, ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੇ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰਫਲ ਲਗਭਗ 2,216 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਮੋਗਾ **ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਡਿਵੀਜ਼ਨ** ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ 4 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ:
1. **ਮੋਗਾ** (ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰੀ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕੇਂਦਰ)
2. **ਬਾਘਾ ਪੁਰਾਣਾ** (ਵਪਾਰਕ ਮੰਡੀ)
3. **ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ** (ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਧੁਰਾ)
4. **ਧਰਮਕੋਟ** (ਕਣਕ-ਝੋਨਾ ਉਤਪਾਦਨ ਖੇਤਰ)

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ 4 ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

## ਆਰਥਿਕਤਾ, ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਡੇਅਰੀ ਫ਼ਾਰਮਿੰਗ

ਮੋਗਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 'ਡੇਅਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਪੰਘੂੜਾ' ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਨ 1961 ਵਿੱਚ ਬਹੁ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੰਪਨੀ **ਨੈਸਲੇ (Nestle India)** ਨੇ ਮੋਗਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਪਲਾਂਟ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸਨੇ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਦੁੱਧ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੈੱਟਵਰਕ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਨੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਰਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ।

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪੱਖੋਂ ਮੋਗਾ ਬੇਹੱਦ ਉਪਜਾਊ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਣਕ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਫ਼ਸਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਟਿਊਬਵੈੱਲ ਸਿੰਜਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਕਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ 95% ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਕਬਾ ਖੇਤੀ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਥੇ ਕੰਬਾਈਨ ਹਾਰਵੈਸਟਰ ਨਿਰਮਾਣ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੰਦ, ਅਤੇ ਰਾਈਸ ਮਿੱਲਾਂ ਦੇ ਕਈ ਵੱਡੇ ਯੂਨਿਟ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹਨ।

## ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ

ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਸਥਾਨ ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਹਨ:
* **ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਹਿਦੇਆਣਾ ਸਾਹਿਬ:** ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ 'ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਕੂਲ' ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਅਹਿਮ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਨੂੰ ਮੂਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
* **ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦੀਨਾ ਸਾਹਿਬ (ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ):** ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੀਨਾ ਵਿਖੇ ਠਹਿਰਾਅ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੱਤਰ **'ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ'** ਲਿਖ ਕੇ ਭੇਜਿਆ ਸੀ।
* **ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂਸਰ (ਦਰੋਲੀ ਭਾਈ):** ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ-ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਸਥਾਨ।

## ਜਨਸੰਖਿਆ ਅਤੇ ਸਾਖ਼ਰਤਾ

2011 ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ 995,746 ਸੀ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ 70.68% ਹੈ। ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਕੈਨੇਡਾ, ਯੂ.ਕੇ., ਅਤੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਰਗੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਦੀ ਹੈ।