ਮੋਗਾ (Moga): ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਜਨਮ-ਭੂਮੀ, ਦੀਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ, ਗ਼ਦਰੀ ਬਾਬਿਆਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਢੁੱਡੀਕੇ ਅਤੇ ਨੈਸਲੇ ਉਦਯੋਗ
ਮੋਗਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਮਾਲਵਾ ਖ਼ਿੱਤੇ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। 24 ਨਵੰਬਰ 1995 ਨੂੰ ਇਸਨੂੰ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ 17ਵਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮੀ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਜਨਮ-ਭੂਮੀ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਮੁਗ਼ਲ ਸਮਰਾਟ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਜ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਫ਼ਾਰਸੀ ਪੱਤਰ 'ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ' ਇਸੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦੀਨਾ ਕਾਂਗੜ ਵਿਖੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
---
1. ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਮੋਗਾ ਨਗਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ
- ਮੋਗਾ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ: ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਮੋਗਾ ਕਸਬੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਮੋਗਾ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਨਾਮੀ ਇੱਕ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਸਰਦਾਰ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਵਿਛਣ (1901) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਨਾਜ ਮੰਡੀ ਬਣ ਗਿਆ।
- ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਅਤੇ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ (1705 ਈਸਵੀ): ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦੀਨਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਥੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਭਰਾਵਾਂ ਲਖਮੀਰਾ ਅਤੇ ਸ਼ਮੀਰਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇੱਥੇ ਬੈਠ ਕੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ 111 ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਵਾਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੱਤਰ ਲਿਖਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਫ਼ੁਰਮਾਇਆ:
"ਚੂੰ ਕਾਰ ਅਜ਼ ਹਮਹ ਹੀਲਤੇ ਦਰ ਗੁਜ਼ਸ਼ਤ ॥ ਹਲਾਲ ਅਸਤ ਬੁਰਦਨ ਬ-ਸ਼ਮਸ਼ੀਰ ਦਸਤ ॥" (ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਹੀਲੇ ਮੁੱਕ ਜਾਣ ਤਾਂ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰ ਫੜਨਾ ਜਾਇਜ਼ ਹੈ)। ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਸਾਹਿਬ ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਹੈ।
---
2. ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਢੁੱਡੀਕੇ: ਗ਼ਦਰੀ ਬਾਬਿਆਂ ਦਾ ਗੜ੍ਹ
ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ ਢੁੱਡੀਕੇ (Dhudike) ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੀਰਥ ਅਸਥਾਨ ਵਰਗਾ ਸਤਿਕਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ:
- ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦਾ ਜਨਮ (28 ਜਨਵਰੀ 1865): 'ਲਾਲ-ਬਾਲ-ਪਾਲ' ਤਿਕੜੀ ਦੇ ਮੋਹਰੀ ਨੇਤਾ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦਾ ਜਨਮ ਢੁੱਡੀਕੇ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦੌਰਾਨ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪਾਈ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਢੁੱਡੀਕੇ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਯਾਦਗਾਰ ਅਤੇ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ।
- ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਦੇਸ਼-ਭਗਤ: ਢੁੱਡੀਕੇ ਪਿੰਡ ਨੇ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਬਾਬਾ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਪਾਖਰ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ ਦਰਜਨਾਂ ਗ਼ਦਰੀ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਨੇ ਕਾਲੇਪਾਣੀ (ਅੰਡੇਮਾਨ) ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਕੱਟੀਆਂ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਰੱਸੇ ਚੁੰਮੇ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ ਫ਼ਰਵਰੀ ਮਹੀਨੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੇਸ਼-ਭਗਤ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
- ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਰਾਸਤ: ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ ਨਾਵਲਕਾਰ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਵੀ ਪਿੰਡ ਢੁੱਡੀਕੇ ਦੇ ਜੰਮਪਲ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ 'ਲਹੂ ਦੀ ਲੋਅ' ਅਤੇ 'ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ' ਵਰਗੇ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਨਾਵਲ ਦਿੱਤੇ।
---
3. ਨੈਸਲੇ ਇੰਡੀਆ (Nestlé) ਅਤੇ ਡੇਅਰੀ ਇਨਕਲਾਬ
ਸੰਨ 1961 ਵਿੱਚ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਦੀ ਬਹੁ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੰਪਨੀ ਨੈਸਲੇ (Nestlé India) ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਦੁੱਧ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਪਲਾਂਟ ਮੋਗਾ ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ:
- ਮੋਗਾ ਮਾਡਲ (The Moga Model): ਨੈਸਲੇ ਨੇ ਮੋਗਾ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਡੇਅਰੀ ਫ਼ਾਰਮਿੰਗ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਚਿਲਿੰਗ ਸੈਂਟਰ, ਪਸ਼ੂ ਖ਼ੁਰਾਕ, ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਆਮਦਨ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾ ਕੇ ਪੇਂਡੂ ਅਰਥਚਾਰੇ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਮੋਗਾ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਨੇਸਕਾਫ਼ੇ (Nescafé), ਐਵਰੀਡੇਅ (EveryDay), ਅਤੇ ਮੈਗੀ (Maggi) ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਪਲਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
- ਖੇਤੀ ਸੰਦ ਨਿਰਮਾਣ: ਮੋਗਾ ਅਤੇ ਬਾਘਾ ਪੁਰਾਣਾ ਕੰਬਾਈਨ ਹਾਰਵੈਸਟਰਾਂ, ਟਰਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਪੱਧਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੇਜ਼ਰ ਲੈਵਲਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਹਨ।
---
4. ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦਰਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ
- ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਸਾਹਿਬ (ਦੀਨਾ ਕਾਂਗੜ): ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਦਾਸਤਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ।
- ਦਰਬਾਰ ਸੰਪਰਦਾਇ ਲੋਪੋਂ (Lopo): ਸੰਤ ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਡੇਰਾ ਜੋ ਸਮਾਜਿਕ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
- ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਮੈਮੋਰੀਅਲ (ਢੁੱਡੀਕੇ): ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮੀਆਂ ਦੀ ਅਮਰ ਯਾਦਗਾਰ।
- ਗੀਤਾ ਭਵਨ ਮੋਗਾ: ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਿਰ।