ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਇਤਿਹਾਸ
ਲੇਖ "ਪਠਾਨਕੋਟ (ਹਿਮਾਚਲ ਤੇ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ, ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਕੰਡੀ ਕਿਲ੍ਹਾ, ਰਣਜੀਤ ਸਾਗਰ ਡੈਮ, ਮੁਕਤੇਸ਼ਵਰ ਮਹਾਂਦੇਵ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਏਅਰਬੇਸ)" ਦੇ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬਦਲਾਅ ਅਤੇ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ:
ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ
ਸੰਸਕਰਣ #1 (ਪਹਿਲਾ)9/24/2026
ਪਠਾਨਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
Admin
ਸੰਸਕਰਣ #2 (ਨਵਾਂ)10/22/2026
ਪਠਾਨਕੋਟ (ਹਿਮਾਚਲ ਤੇ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ, ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਕੰਡੀ ਕਿਲ੍ਹਾ, ਰਣਜੀਤ ਸਾਗਰ ਡੈਮ, ਮੁਕਤੇਸ਼ਵਰ ਮਹਾਂਦੇਵ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਏਅਰਬੇਸ)
Admin
## ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ **ਪਠਾਨਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ** ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਝਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ 27 ਜੁਲਾਈ 2011 ਨੂੰ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ 21ਵਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਠਾਨਕੋਟ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਬਹੁਤ ਰਣਨੀਤਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪੰਜਾਬ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਅਤੇ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਤਿੰਨ ਰਾਜਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ 'ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ' (Gateway to Jammu & Kashmir and Himachal Pradesh) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਪਠਾਨਕੋਟ ਨੂਰਪੁਰ ਦੀ ਰਾਜਪੂਤ ਰਿਆਸਤ (ਪਠਾਨੀਆ ਰਾਜਪੂਤਾਂ) ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਇਸਨੂੰ 'ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਨ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮੁਗ਼ਲ ਕਾਲ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਪਠਾਨਕੋਟ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਿਲ੍ਹੇਬੰਦ ਚੌਕੀ ਸੀ। ## ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਪਠਾਨਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ (ਕਠੂਆ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ), ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ (ਕਾਂਗੜਾ ਤੇ ਚੰਬਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ), ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ, ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰਹੱਦ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਵੀ ਅਤੇ ਚੱਕੀ ਦਰਿਆ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ਹਨ। ਧਾਰ ਕਲਾਂ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰਫਲ ਲਗਭਗ 929 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ **ਜਲੰਧਰ ਡਿਵੀਜ਼ਨ** ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀਆਂ ਦੋ ਮੁੱਖ ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਹਨ: 1. **ਪਠਾਨਕੋਟ** (ਵਪਾਰਕ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰ) 2. **ਧਾਰ ਕਲਾਂ** (ਪਹਾੜੀ ਅਤੇ ਡੈਮ ਖੇਤਰ) ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕੇ (ਪਠਾਨਕੋਟ, ਸੁਜਾਨਪੁਰ, ਅਤੇ ਭੋਆ) ਹਨ। ## ਰਣਜੀਤ ਸਾਗਰ ਡੈਮ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕਤਾ ਪਠਾਨਕੋਟ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ **ਰਣਜੀਤ ਸਾਗਰ ਡੈਮ (Ranjit Sagar Dam - ਥੀਨ ਡੈਮ)** ਹੈ। ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਬਣਿਆ ਇਹ 600 ਮੈਗਾਵਾਟ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਾਈਡ੍ਰੋ-ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਅਰਥ-ਕੋਰ ਗ੍ਰੈਵਿਟੀ ਡੈਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਝੀਲ ਪੰਜਾਬ, ਹਿਮਾਚਲ, ਅਤੇ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਦਾ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਪਠਾਨਕੋਟ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੱਕੜ (Timber), ਪੱਥਰ ਕਰੱਸ਼ਰ, ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਮੰਡੀ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਫ਼ੌਜ (Pathankot Airbase) ਦਾ ਇੱਕ ਅਤਿ-ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੱਖਿਆ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ## ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਸਥਾਨ * **ਮੁਕਤੇਸ਼ਵਰ ਮਹਾਂਦੇਵ ਮੰਦਰ (ਮੁਕਤੇਸਰ):** ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਗੁਫ਼ਾ ਮੰਦਰ, ਜੋ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਗੁਪਤਵਾਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * **ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਕੰਡੀ ਕਿਲਾ:** 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਲਾ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। * **ਨੂਰਪੁਰ ਕਿਲਾ ਅਤੇ ਮਲਿਕਪੁਰ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ:** ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤੀ ਕੇਂਦਰ। ## ਜਨਸੰਖਿਆ 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਠਾਨਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 677,414 ਸੀ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ 79.80% ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਔਸਤ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਉੱਚੀ ਹੈ।
# ਪਠਾਨਕੋਟ (Pathankot): ਹਿਮਾਚਲ ਤੇ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ, ਰਣਜੀਤ ਸਾਗਰ ਡੈਮ, ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਕੰਡੀ ਕਿਲ੍ਹਾ, ਮੁਕਤੇਸ਼ਵਰ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਏਅਰਬੇਸ **ਪਠਾਨਕੋਟ** ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਰੀ ਸੀਮਾਵਰਤੀ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਛੋਹ ਵਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। 27 ਜੁਲਾਈ 2011 ਨੂੰ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਇਸਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਤਿੰਨ ਸੂਬਿਆਂ—ਪੰਜਾਬ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸਨੂੰ **'ਹਿਮਾਲਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ' (Gateway to the Himalayas)** ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। --- ## 1. ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਪਠਾਨੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼ * **ਪੈਠਾਨ ਤੋਂ ਪਠਾਨਕੋਟ:** ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ 'ਪੈਠਾਨ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਹੈ 'ਰਾਹਾਂ ਦਾ ਸੰਗਮ ਜਾਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪੱਤਣ'। * **ਪਠਾਨੀਆ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਵੰਸ਼:** ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂਰਪੁਰ (ਧਮੇੜੀ) ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਪਠਾਨੀਆ ਤੋਮਰ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਥੇ ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਕੰਡੀ ਵਿਖੇ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਵਾਇਆ। * **ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ:** 1815 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਠਾਨਕੋਟ ਅਤੇ ਨੂਰਪੁਰ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ। --- ## 2. ਰਣਜੀਤ ਸਾਗਰ ਡੈਮ (ਥੀਨ ਡੈਮ) ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਕੰਡੀ ਬੈਰਾਜ ਪਠਾਨਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ 'ਤੇ ਬਣਿਆ **ਰਣਜੀਤ ਸਾਗਰ ਡੈਮ** ਹੈ: * **ਡੈਮ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ:** ਸੰਨ 2001 ਵਿੱਚ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ ਇਹ ਡੈਮ 160 ਮੀਟਰ ਉੱਚਾ ਹੈ ਜੋ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਅਰਥ-ਕਮ-ਗ੍ਰੈਵਿਟੀ ਡੈਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਝੀਲ ਪੰਜਾਬ, ਹਿਮਾਚਲ ਅਤੇ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। * **600 ਮੈਗਾਵਾਟ ਸਾਫ਼ ਬਿਜਲੀ:** ਇਸਦੇ ਚਾਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਾਵਰ ਹਾਊਸ 600 ਮੈਗਾਵਾਟ ਪਣ-ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। * **ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਕੰਡੀ ਬੈਰਾਜ:** ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਕੇ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੰਢੀ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਚਾਈ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਪਠਾਨਕੋਟ ਦੀ ਵੱਡੀ ਦੇਣ ਹੈ। --- ## 3. ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੁਕਤੇਸ਼ਵਰ ਮਹਾਂਦੇਵ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ (ਮੁਕੇਸ਼ਰੰ) ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਠਾਨਕੋਟ ਤੋਂ 22 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਕੰਡੀ ਨੇੜੇ **ਮੁਕਤੇਸ਼ਵਰ ਮਹਾਂਦੇਵ ਮੰਦਿਰ** ਸਥਿਤ ਹੈ: * **ਪਾਂਡਵ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਪੱਥਰ-ਤਰਾਸ਼ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ:** ਮਾਨਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਪਤ ਵਾਸ (ਅਗਿਆਤਵਾਸ) ਦਾ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਇਹਨਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਚੱਟਾਨੀ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਬਿਤਾਇਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਅਤੇ ਤਾਂਬੇ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਅਤੇ ਚੇਤਰ ਚੌਦਸ ਮੌਕੇ ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। --- ## 4. ਰਣਨੀਤਕ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ (Pathankot Airbase) ਪਠਾਨਕੋਟ ਭਾਰਤੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਉੱਤਰੀ ਰਣਨੀਤਕ ਹੱਬ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਥਿਤ **ਪਠਾਨਕੋਟ ਏਅਰ ਫ਼ੋਰਸ ਸਟੇਸ਼ਨ (IAF)** ਮਿਗ-21, ਮਿਗ-29 ਅਤੇ ਅਪਾਚੇ ਲੜਾਕੂ ਹੈਲੀਕਾਪਟਰਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਬੇਸ ਹੈ ਜੋ ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੀ ਹਵਾਈ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਰੇ ਉਪਲਬਧ ਸੰਸਕਰਣ2 ਸੰਸਕਰਣ ਦਰਜ ਹਨ
#2ਪਠਾਨਕੋਟ (ਹਿਮਾਚਲ ਤੇ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ, ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਕੰਡੀ ਕਿਲ੍ਹਾ, ਰਣਜੀਤ ਸਾਗਰ ਡੈਮ, ਮੁਕਤੇਸ਼ਵਰ ਮਹਾਂਦੇਵ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਏਅਰਬੇਸ)approved
10/22/2026, 10:41:13 AMAdmin
#1ਪਠਾਨਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾapproved
9/24/2026, 12:29:30 PMAdmin