ਭੂਮਿਕਾ
ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ (1916–2003 ਈ.) ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ, ਰੰਗਮੰਚ ਅਤੇ ਵਾਰਤਕ ਦੇ ਉਹ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿਤਾਰੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਥੀਏਟਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ 'ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਗਾਰਗੀ ਕੇਵਲ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਨਾਟਕ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਲੇਖਕ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਰੰਗਕਰਮੀ, ਨਾਟ-ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਅਤੇ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਬਦ-ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਨੂੰ ਲੋਕ-ਨਾਟਕ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦਿਆਂ ਪੱਛਮੀ ਥੀਏਟਰ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਨਾਲ ਲੈਸ ਕੀਤਾ।
ਜਨਮ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ
- ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਦਸੰਬਰ 1916 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਸ਼ਹਿਣਾ (ਪੁਰਾਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ, ਹੁਣ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਰਨਾਲਾ) ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਤੇਲ ਦੇ ਡੀਲਰ ਲਾਲਾ ਸ਼ਿਵ ਚੰਦ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ।
- ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਐੱਫ਼.ਸੀ. ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਐੱਮ.ਏ. ਕੀਤੀ।
- ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ, ਫ਼ੈਜ਼ ਅਹਿਮਦ ਫ਼ੈਜ਼ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚੰਦਰ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਏ।
ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਵਿੱਚ ਇਨਕਲਾਬ: 'ਲੋਹਾ ਕੁੱਟ' (1944)
1944 ਵਿੱਚ ਗਾਰਗੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਟਕ 'ਲੋਹਾ ਕੁੱਟ' ਲਿਖ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਤੂਫ਼ਾਨ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ:
- ਇਸ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੁਹਾਰ ਕਾਕੂ, ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਸੰਤੀ ਅਤੇ ਧੀ ਬੈਣੋ ਦੀਆਂ ਦੱਬੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਜਿਨਸੀ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਬੇਬਾਕੀ ਨਾਲ ਮੰਚ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
- ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਦੱਬੇ ਹੋਏ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨੰਗਾ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਵਿਰੋਧ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਇਸ ਨਾਟਕ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਰੰਗਮੰਚ ਦੀ ਨਵੀਂ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ।
ਹੋਰ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਨਾਟਕ
- ਕਣਕ ਦੀ ਬੱਲੀ (The Mango Tree / Stalk of Wheat): ਪੇਂਡੂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਦੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਗ਼ਰੀਬੀ ਦੀ ਹਿਰਦੇ-ਵੇਧਕ ਤ੍ਰਾਸਦੀ।
- ਧੂਣੀ ਦੀ ਅੱਗ (The Vow of Celibacy): ਮਨੁੱਖੀ ਕਾਮ-ਵਾਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਉਲਝਣਾਂ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਚਿੱਤਰਣ।
- ਸੁਲਤਾਨ ਰਜ਼ੀਆ: ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿੱਠਭੂਮੀ 'ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਾਟਕ।
- ਕੇਸਰੋ, ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ, ਸੌਂਕਣ: ਲੋਕ-ਧਾਰਾ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਾਟਕ।
ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਨ
- ਗਾਰਗੀ ਨੇ ਮਾਸਕੋ, ਲੰਡਨ, ਪੈਰਿਸ ਅਤੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੇ ਰੰਗਮੰਚਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ।
- ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਸੀਏਟਲ, ਅਮਰੀਕਾ) ਵਿਖੇ ਥੀਏਟਰ ਦੇ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ-ਨਾਟਕਾਂ ਦਾ ਮੰਚਨ ਕਰਵਾਇਆ।
- ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੁਸਤਕ 'Folk Theater of India' ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਦੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਵਾਲਾ ਪੁਸਤਕ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਇੰਡੀਅਨ ਥੀਏਟਰ ਵਿਭਾਗ (Department of Indian Theatre) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।
ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ
ਗਾਰਗੀ ਜਿੰਨੇ ਵੱਡੇ ਨਾਟਕਕਾਰ ਸਨ, ਓਨੇ ਹੀ ਬੇਜੋੜ ਵਾਰਤਕਕਾਰ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲੀ ਲੇਖਕਾਂ, ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਬੇਬਾਕ ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ ਉਲੀਕੇ ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲਾਸਾਨੀ ਹਨ:
- ਨਿੰਮ ਦੇ ਪੱਤੇ
- ਸੁਰਮੇ ਵਾਲੀ ਅੱਖ
- ਕੌਡੀਆਂ ਵਾਲਾ ਸੱਪ
- ਹੁਸੀਨ ਚਿਹਰੇ
- ਨੰਗੀ ਧੁੱਪ (Naked Triangle): ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਹੁ-ਚਰਚਿਤ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ।
ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰਸਕਾਰ
- ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ (1962) – ਨਾਟਕ 'ਰੰਗਮੰਚ' ਲਈ।
- ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ (1972) – ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਕਲਾ ਲਈ।
- ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ (1998)।
ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ
- ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ 22 ਅਪ੍ਰੈਲ 2003 ਨੂੰ ਮੁੰਬਈ ਵਿਖੇ 86 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।
ਹਵਾਲੇ
- ਡਾ. ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ (1985), ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ (1962), Theatre in India, Theatre Arts Books, New York.
- ਡਾ. ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ (2005), ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ: ਰੰਗ-ਚਿੰਤਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ.