ਭੂਮਿਕਾ
ਨਾਵਲਕਾਰ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ (1897–1971 ਈ.) ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਉਹ ਸਿਰਮੌਰ ਗਲਪਕਾਰ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦਾ ਪਿਤਾਮਾ' ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀਆਂ ਬੁਰਾਈਆਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਪਾਖੰਡਾਂ, ਗ਼ਰੀਬੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਵਿਰੁੱਧ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤਾਕਤਵਰ ਹਥਿਆਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ।
ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ
- ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਜੁਲਾਈ 1897 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਚੱਕ ਹਮੀਦ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜੇਹਲਮ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਗ਼ਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਬਚਪਨ ਦਾ ਨਾਮ ਹੰਸ ਰਾਜ ਸੀ।
- ਪਿਤਾ ਲਾਲਾ ਸੂਰੀਆ ਮੱਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰੇ ਮੌਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿਚਾਲੇ ਛੱਡ ਕੇ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਹਲਵਾਈ ਦੀ ਦੁਕਾਨ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।
- ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਬਾਗ਼ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਏ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ ਅਤੇ ਨਾਮ 'ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ' ਰੱਖਿਆ।
ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਅਤੇ 'ਖ਼ੂਨੀ ਵਿਸਾਖੀ'
- 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 ਨੂੰ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸਨ ਜਦੋਂ ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਨੇ ਨਿਹੱਥੇ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਵਾਈਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਦੋਸਤ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਹੇਠ ਦੱਬ ਕੇ ਚਮਤਕਾਰੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਚੇ।
- ਇਸ ਦਰਦਨਾਕ ਸਾਕੇ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲੰਮੀ ਕਵਿਤਾ 'ਖ਼ੂਨੀ ਵਿਸਾਖੀ' ਲਿਖੀ, ਜਿਸਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਿਰੋਧੀ ਅੱਗ ਭੜਕਾ ਦਿੱਤੀ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਿਆ।
ਨਾਵਲਕਾਰੀ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਸਫ਼ਰ
ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਨੇ 38 ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾਵਲ, ਸੈਂਕੜੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਲਿਖੇ:
- ਚਿੱਟਾ ਲਹੂ (1932): ਇਸ ਨਾਵਲ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਤਹਿਲਕਾ ਮਚਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਪਾਖੰਡ ਅਤੇ ਵਿਧਵਾ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬੇਪਰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
- ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਪੀ (1942): ਕੇਦਾਰਨਾਥ ਅਤੇ ਵੀਣਾ ਦੇ ਅਮਰ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਬਲੀਦਾਨ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਵੀ ਬਣੀ।
- ਇੱਕ ਮਿਆਨ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ (1960): ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਵਲ, ਜਿਸ ਲਈ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
- ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਸੋਹਿਲੇ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਖੇਡ: 1947 ਦੀ ਖ਼ੂਨੀ ਦੇਸ਼-ਵੰਡ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਨੂੰ ਚਿਤਰਦੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਨਾਵਲ।
- ਗ਼ਰੀਬ ਦੀ ਦੁਨੀਆ, ਟੁੱਟੀ ਵੀਣਾ, ਆਦਮਖ਼ੋਰ, ਨਾਸੂਰ, ਚਿੱਟਾਕਸ਼ੀ: ਸਮਾਜਿਕ ਚੇਤਨਾ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ।
ਪ੍ਰੀਤ ਨਗਰ ਅਤੇ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸਾਂਝ
ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ 'ਪ੍ਰੀਤ ਨਗਰ' (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ-ਲਾਹੌਰ ਸਰਹੱਦ ਨੇੜੇ) ਦੇ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰ ਬਣੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਾਕੀ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰੀਤ ਨਗਰ ਵਿਖੇ ਹੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸਾਧਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਬਿਤਾਇਆ।
ਕਲਾਤਮਕ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ
- ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੜੀ ਸਰਲ, ਮੁਹਾਵਰੇਦਾਰ, ਠੇਠ ਮਾਝੀ ਅਤੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।
- ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਦੇ ਪਲਾਟ ਬੜੇ ਗੁੰਦਵੇਂ, ਨਾਟਕੀ ਅਤੇ ਉਤਸੁਕਤਾ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
- ਉਹ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦੀ, ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਸਨ।
ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ
- 28 ਦਸੰਬਰ 1971 ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਾਨ ਕਲਮਕਾਰ ਪ੍ਰੀਤ ਨਗਰ ਵਿਖੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਿਆ।
- ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ 1998 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਨਮ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਮੌਕੇ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਹਵਾਲੇ
- ਡਾ. ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀ (1979), ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।
- ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ (1986), A History of Panjabi Literature, Patiala.
- ਕੁਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਕਾਂਗ (1992), ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ: ਜੀਵਨ ਤੇ ਰਚਨਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ.