ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ

ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ (1897–1971 ਈ.) ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦੇ ਪਿਤਾਮਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਗਲਪ ਨੂੰ ਰੁਮਾਂਸਵਾਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਸਮਾਜਿਕ ਯਥਾਰਥ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿੱਚ 'ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਪੀ', 'ਚਿੱਟਾ ਲਹੂ', 'ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਸੋਹਿਲੇ', 'ਅੱਗ ਦੀ ਖੇਡ' ਅਤੇ 'ਇੱਕ ਮਿਆਨ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ' (ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 1919 ਦੇ ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਸਾਕੇ ਦੇ ਉਹ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹ ਸਨ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਕਵਿਤਾ 'ਖ਼ੂਨੀ ਵਿਸਾਖੀ' ਰਚੀ।

ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ (1916–2003 ਈ.) ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਰੰਗਮੰਚ ਦੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਨਾਟਕਕਾਰ, ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਵਾਰਤਕਕਾਰ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਟਕ 'ਲੋਹਾ ਕੁੱਟ' (1944) ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਵਿੱਚ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਿਆਂਦੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਟਕ 'ਧੂਣੀ ਦੀ ਅੱਗ', 'ਕਣਕ ਦੀ ਬੱਲੀ' ਅਤੇ 'ਸੁਲਤਾਨ ਰਜ਼ੀਆ' ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮੰਚਿਤ ਹੋਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਨਿੰਮ ਦੇ ਪੱਤੇ' ਅਤੇ 'ਸੁਰਮੇ ਵਾਲੀ ਅੱਖ' ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਦੇ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ।

ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਵਿਰਕ (1921–1987 ਈ.) ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ 'ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ' ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਬੇਲੋੜੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਪੇਂਡੂ ਕਿਸਾਨੀ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ, ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਅਤੇ 1947 ਦੀ ਦੇਸ਼-ਵੰਡ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਦਰਦ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ 'ਧਰਤੀ ਹੇਠਲਾ ਬਲਦ' ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਲਾਸੀਕਲ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਮਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਨਵੇਂ ਲੋਕ' ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ।

ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ (1909–1998 ਈ.) ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ਢਾਡੀ ਕਲਾ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਢੱਡ-ਸਾਰੰਗੀ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਲੱਖਾਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਵਿਰਸੇ ਅਤੇ ਬੀਰ-ਰਸ ਦੀ ਚਿਣਗ ਜਗਾਈ। ਨਾਵਲਕਾਰ ਵਜੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ 'ਤੂਤਾਂ ਵਾਲਾ ਖੂਹ' (ਪੰਜਾਬੀ ਪੇਂਡੂ ਯਥਾਰਥ ਦਾ ਸ਼ਾਹਕਾਰ) ਅਤੇ 'ਯੁੱਗ ਬਦਲ ਗਿਆ' (ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਨਾਵਲ) ਸਮੇਤ ਦਰਜਨਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਾਵਲ ਲਿਖੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਪੰਜ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿੱਚ 'ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ' ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸਰੋਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੁੱਗਲ (1917–2012 ਈ.) ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਾਵਲਕਾਰ, ਕਹਾਣੀਕਾਰ, ਨਾਟਕਕਾਰ ਅਤੇ ਉੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ (ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ) ਦੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਟਰੱਸਟ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਵੱਡਮੁੱਲੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਇਡਵਾਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ, ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਸ. ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਕਮਲਾ ਅਕਾਲੀ (1889–1977 ਈ.) ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਦੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਲੇਖਕ, ਨਿਬੰਧਕਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਮੋਢੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ 'ਮੇਰਾ ਵਲੈਤੀ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ' (1931) ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੀਲ-ਪੱਥਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਰੌਚਕ, ਹਾਸ-ਰਸ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਨਿੱਖੜਵਾਂ ਬਿਰਤਾਂਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲੇਖ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਮੌਤ ਰਾਣੀ ਦਾ ਘੁੰਡ' ਅਤੇ 'ਕਮਲਾ ਅਕਾਲੀ' ਪੰਜਾਬੀ ਨਿਬੰਧਕਾਰੀ ਦੇ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਹਨ।

ਅਜੀਤ ਕੌਰ (ਜਨਮ 1934 ਈ.) ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਿਰਮੌਰ ਕਹਾਣੀਕਾਰ, ਨਾਵਲਕਾਰ ਅਤੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਦੇ ਦਰਦ, ਆਰਥਿਕ-ਸਮਾਜਿਕ ਸ਼ੋਸ਼ਣ, ਤਲਾਕ, ਇਕੱਲਾਪਨ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋਂਦ ਦੀ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਬੜੀ ਬੇਬਾਕੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ 'ਖ਼ਾਨਾਬਦੋਸ਼' (ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ) ਅਤੇ 'ਕੂੜਾ ਕਬਾੜਾ' ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਸਾਹਿਤ ਸੰਗਠਨ (FOSWAL) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਸਾਰਕ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੰਚ 'ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ।

ਹਜ਼ਰਤ ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ (1628–1691 ਈ.) ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਵਿ-ਧਾਰਾ ਦੇ ਉੱਘੇ ਅਤੇ ਹਰਮਨਪਿਆਰੇ ਸ਼ਾਇਰ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਲਾਮ ਵਿੱਚ ਹਰ ਤੁਕ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ 'ਤੇ 'ਹੂ' (ਅੱਲ੍ਹਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ) ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਹਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਉਡਾਣ ਬਖ਼ਸ਼ੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾਮ 'ਅਲਫ਼ ਅੱਲ੍ਹਾ ਚੰਬੇ ਦੀ ਬੂਟੀ ਮੁਰਸ਼ਿਦ ਮਨ ਵਿੱਚ ਲਾਈ ਹੂ' ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਮਰ ਹੈ। ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ ਸਰਵਰੀ ਕਾਦਰੀ ਸਿਲਸਿਲੇ ਦੇ ਮਹਾਨ ਮੁਰਸ਼ਿਦ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਚਿੰਤਕ ਸਨ।

ਖ਼ਵਾਜਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਫ਼ਰੀਦ (1845–1901 ਈ.) ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਸਰਾਇਕੀ ਸੂਫ਼ੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਵੱਡੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਰੋਹੀ (ਚੋਲਿਸਤਾਨ) ਦਾ ਸ਼ਾਇਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਥਲ ਅਤੇ ਰੋਹੀ ਦੇ ਰੇਤਲੇ ਟਿੱਬਿਆਂ, ਕਰੀਰਾਂ, ਜਾਲਾਂ ਅਤੇ ਪੀਲੂਆਂ ਨੂੰ ਰੂਹਾਨੀ ਇਸ਼ਕ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਮਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ 'ਮੇਡਾ ਇਸ਼ਕ਼ ਵੀ ਤੂੰ ਮੇਡਾ ਯਾਰ ਵੀ ਤੂੰ' ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

ਮੀਆਂ ਮੁਹੰਮਦ ਬਖ਼ਸ਼ (1830–1907 ਈ.) ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ ਅਤੇ ਕਿੱਸਾਕਾਰ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਰਚਨਾ 'ਸੈਫ਼ੁਲ ਮਲੂਕ' (ਸਫ਼ਰ-ਉਲ-ਇਸ਼ਕ਼) ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ-ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਰੁਤਬਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਜੋ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਮੌਲਾਨਾ ਰੂਮੀ ਦੀ ਮਸਨਵੀ ਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੈਂਤ ਅਤੇ ਅਖਾਣ ਨਸੀਹਤਾਂ ਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਇਸ਼ਕ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਘਰ-ਘਰ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਾਦਰੀ ਸਿਲਸਿਲੇ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਸਨ।

ਕਾਦਰਯਾਰ (1802–1892 ਈ.) ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸਾਕਾਰ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਪੂਰਨ ਭਗਤ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨ ਲੋਕ-ਕਥਾ ਨੂੰ 'ਸੀ-ਹਰਫ਼ੀ' ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਅਮਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕਿੱਸੇ ਦੀ ਰਚਨਾ 'ਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖੂਹ (ਜ਼ਮੀਨ) ਇਨਾਮ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਕਾਦਰਯਾਰ ਨੇ ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਵਾਲ, ਰਾਜਾ ਰਸਾਲੂ ਅਤੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੀਆਂ ਸੀ-ਹਰਫ਼ੀਆਂ ਵੀ ਰਚੀਆਂ।

ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਬਰਖ਼ੁਰਦਾਰ (17ਵੀਂ ਸਦੀ) ਮੁਗ਼ਲ ਕਾਲ (ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਸਮੇਂ) ਦੇ ਮਹਾਨ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸਾਕਾਰ ਸਨ। ਪੀਲੂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ 'ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ' ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਕਲਾਤਮਕ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੈਂਤ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਰਚ ਕੇ ਅਮਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹਨਾਂ ਨੇ 'ਸੱਸੀ ਪੁੰਨੂੰ' ਅਤੇ 'ਯੂਸਫ਼ ਜ਼ੁਲੈਖ਼ਾ' ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਵੀ ਲਿਖੇ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ 'ਯੂਸਫ਼ ਜ਼ੁਲੈਖ਼ਾ' ਦਾ ਕਿੱਸਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖਣ ਦਾ ਮਾਣ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਬਰਖ਼ੁਰਦਾਰ ਨੂੰ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦਮੋਦਰ ਦਾਸ ਗੁਲਾਟੀ (16ਵੀਂ ਸਦੀ) ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸਾ-ਕਾਵਿ ਦੇ ਮੋਢੀ ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ 'ਹੀਰ ਰਾਂਝੇ' ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਲਿਖਤੀ ਕਿੱਸਾ ਦਮੋਦਰ ਨੇ ਹੀ ਰਚਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਹੀਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਝੰਗ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹੀਰ-ਰਾਂਝੇ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਕਹਾਣੀ ਆਪਣੀ ਅੱਖੀਂ ਦੇਖੀ ਸੀ ('ਅੱਖੀਂ ਡਿੱਠਾ ਕਿੱਸਾ ਕੀਤਾ')। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕਿੱਸਾ 'ਦਵੱਈਆ' ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ।

ਸੱਯਦ ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ (1735–1843 ਈ.) ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਾਜ-ਕਵੀ ਅਤੇ ਉੱਚ-ਕੋਟੀ ਦੇ ਸੂਫ਼ੀ ਸ਼ਾਇਰ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਰਚਨਾ 'ਕਿੱਸਾ ਸੱਸੀ ਪੁੰਨੂੰ' ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸਾ-ਕਾਵਿ ਦਾ ਸਿਰਮੌਰ ਰਤਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਥਲ ਦੇ ਮਾਰੂਥਲ ਵਿੱਚ ਸੱਸੀ ਦੇ ਤਪਦੇ ਪੈਂਡੇ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਦਿਲ-ਕੰਬਾਊ ਚਿੱਤਰਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ ਦੋਹੜਿਆਂ ਅਤੇ ਡਿਓਢਾਂ ਦੇ ਵੀ ਬੇਤਾਜ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸਨ।

ਮਾਝਾ (ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ: 'ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਜਾਂ ਕੇਂਦਰ') ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਤਿਹਾਸਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਖਿੱਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਵੀ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਰਗੇ ਦੋ ਮਹਾਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਇਸੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਵਸੇ ਹਨ। ਮਾਝੇ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪੰਘੂੜਾ, ਟਕਸਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ (ਮਾਝੀ) ਦਾ ਘਰ ਅਤੇ ਅਣਖੀਲੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।