ਕਿੰਗ: ਜੋਗੀਆਂ ਦਾ ਰੂਹਾਨੀ ਸਾਜ਼ ਅਤੇ ਕਿੱਸਾਕਾਰੀ ਪਰੰਪਰਾ

ਮੁੱਖ ਨਿਚੋੜ: ਕਿੰਗ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜੋਗੀ-ਨਾਥ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੰਤੀ ਸਾਜ਼ ਹੈ। ਕੰਨਪਾਟੇ ਜੋਗੀ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਜਦੋਂ ਪੂਰਨ ਭਗਤ, ਰਾਜਾ ਭਰਥਰੀ ਹਰੀ ਜਾਂ ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗਾਥਾਵਾਂ ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਕਿੰਗ ਦੀ ਝਣਕਾਰ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

---

1. ਨਿਰਮਾਣ ਕਲਾ

ਕਿੰਗ ਦੀ ਬਣਤਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਰਵਾਇਤੀ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਸਤਾਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ:

  • ਤੂੰਬੇ (Resonating Gourds): ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਸੁੱਕੇ ਕੱਦੂ (ਤੂੰਬੇ) ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਤੋਂ ਕੱਟ ਕੇ ਖੋਖਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
  • ਬਾਂਸ ਦੀ ਡੰਡੀ (Dandi): ਦੋਹਾਂ ਤੂੰਬਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਲਈ ਲੰਬੀ ਬਾਂਸ ਦੀ ਡੰਡੀ ਲਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਲਾਖ ਨਾਲ ਮੋਮ ਦੇ ਪਰਦੇ (Frets) ਜਮਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
  • ਤਾਰਾਂ ਤੇ ਘੁੰਗਰੂ: ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੋਹੇ ਜਾਂ ਪਿੱਤਲ ਦੀਆਂ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਤਾਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਡੰਡੀ ਦੇ ਸਿਰੇ 'ਤੇ ਛੋਟੇ ਘੁੰਗਰੂ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹਿੱਲਣ 'ਤੇ ਛਣ-ਛਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।

2. ਵਾਦਨ ਅਤੇ ਕਿੱਸਾ-ਗਾਯਨ

ਜੋਗੀ ਇਸ ਨੂੰ ਮੋਢੇ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਜਾਂ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਗਾ ਕੇ ਉਂਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਨੇ ਛੱਲੇ (ਮਿਜ਼ਰਾਬ) ਨਾਲ ਛੇੜਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਦੀ ਸੁਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮੱਠੀ, ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਹੀਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋਗੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕਿੰਗ ਵਜਾਉਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

3. ਅਜੋਕੀ ਸਥਿਤੀ

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਨਾਥ ਜੋਗੀਆਂ ਦੀ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਫੇਰੀ ਘਟਣ ਕਾਰਨ ਕਿੰਗ ਸਾਜ਼ ਹੁਣ ਲਗਭਗ ਅਲੋਪ ਹੋਣ ਦੇ ਕੰਢੇ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਅਤਿਅੰਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।