ਤੂੰਬਾ: ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਫ਼ੀਆਨਾ ਲੋਕ-ਗਾਇਕੀ ਦਾ ਧੁਰਾ

ਮੁੱਖ ਨਿਚੋੜ: ਤੂੰਬਾ ਸੁੱਕੇ ਕੱਦੂ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਦੀ ਡੰਡੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਇੱਕ-ਤਾਰਾ ਸਾਜ਼ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਤੂੰਬੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ-ਜੁਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਤੂੰਬੇ ਦਾ ਕੱਦੂ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਧੇਰੇ ਗੰਭੀਰ, ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀਆਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਤਾਦ ਲਾਲ ਚੰਦ ਯਮਲਾ ਜੱਟ ਨੇ ਤੂੰਬੇ ਦੀ ਧੁਨ 'ਤੇ ਹੀਰ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਕਲਾਮ ਗਾ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਵਾਈ।

---

1. ਤੂੰਬਾ ਅਤੇ ਤੂੰਬੀ ਦਾ ਅੰਤਰ

ਕਈ ਲੋਕ ਤੂੰਬੇ ਅਤੇ ਤੂੰਬੀ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸਾਜ਼ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਅੰਤਰ ਹੈ:

  • ਤੂੰਬੀ: ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਚੀ ਪਤਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਕੱਢਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭੰਗੜੇ ਵਿੱਚ ਚੁਟਕੀ ਨਾਲ ਵਜਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
  • ਤੂੰਬਾ: ਇਸ ਦਾ ਤੂੰਬਾ (ਕੱਦੂ) ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਬੱਕਰੇ ਦੀ ਖੱਲ੍ਹ ਮੜ੍ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਗੂੰਜ ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਹਲੂਣਨ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

2. ਨਿਰਮਾਣ

  • ਕੱਦੂ ਦੀ ਚੋਣ: ਪੱਕੇ ਹੋਏ ਵੱਡੇ ਗੋਲ ਕੱਦੂ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਕੇ ਅੰਦਰੋਂ ਬੀਜ ਕੱਢ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
  • ਡੰਡੀ ਤੇ ਖੂੰਟੀ: ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਲੱਕੜ ਦੀ ਡੰਡੀ ਕੱਦੂ ਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਕੰਨ (ਖੂੰਟੀ) ਲੱਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੋਹੇ ਦੀ ਮੋਟੀ ਤਾਰ ਕੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

3. ਯਮਲਾ ਜੱਟ ਪਰੰਪਰਾ

ਲਾਲ ਚੰਦ ਯਮਲਾ ਜੱਟ ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਤੂੰਬੇ 'ਤੇ 'ਦਾਸਤਾਨ-ਏ-ਹੀਰ' ਜਾਂ 'ਸਤਿਗੁਰ ਨਾਨਕ ਤੇਰੀ ਲੀਲਾ ਨਿਆਰੀ ਏ' ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਪੂਰਾ ਪੰਡਾਲ ਮੰਤਰ-ਮੁਗਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।