ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਰਸਾ

ਤੂੰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਅਤਿ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਇੱਕ-ਤਾਰ ਵਾਲਾ ਲੋਕ ਸਾਜ਼ ਹੈ। ਸੁੱਕੇ ਕੱਦੂ (ਤੂੰਬੇ) ਦੀ ਖੋਲ, ਲੱਕੜ ਦੀ ਡੰਡੀ, ਬੱਕਰੀ ਦੀ ਖੱਲ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਧਾਤਵੀ ਤਾਰ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਤੂੰਬੀ ਆਪਣੀ ਤਿੱਖੀ, ਉੱਚੀ ਅਤੇ ਝਣਕਾਰਮਈ ਆਵਾਜ਼ ਲਈ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਮਰ ਲੋਕ ਗਾਇਕ ਲਾਲ ਚੰਦ ਯਮਲਾ ਜੱਟ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਫ਼ੀਆਨਾ ਗਾਇਕੀ ਅਤੇ ਮਿਰਜ਼ਾ-ਸਾਹਿਬਾਂ ਦੇ ਕਿੱਸਿਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਧੁਰਾ ਬਣਾਇਆ। ਅੱਜ ਇਹ ਸਾਜ਼ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਮੇਲਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਗਲੋਬਲ ਭੰਗੜਾ ਬੀਟਸ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਰਵਉੱਚ ਪਛਾਣ ਹੈ।

ਸਾਰੰਗੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ, ਢਾਡੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਾਇਕੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਾਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਗਜ਼ (Bow) ਨਾਲ ਵਜਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਾਜ਼ ਹੈ। 'ਸੌ-ਰੰਗੀ' ਭਾਵ ਸੌ ਰੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਕੱਢਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਇਹ ਸਾਜ਼ ਮਨੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੇੜੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਢਾਡੀ ਜਥਿਆਂ ਵਿੱਚ ਢੱਡ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਰੰਗੀ ਦੀ ਜੋੜੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਬੀਰ-ਰਸੀ ਵਾਰਾਂ ਗਾਉਣ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਅੰਗ ਹੈ। ਟਾਹਲੀ ਦੀ ਇੱਕੋ ਲੱਕੜ 'ਚੋਂ ਘੜੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸਾਰੰਗੀ ਵਿੱਚ ਤੰਦਾਂ, ਝੜਾਅ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਦਾ ਗਜ਼ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਲਗੋਜ਼ੇ (ਜਿਸਨੂੰ ਜੋੜੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਦੀ ਲੋਕ-ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੁਸ਼ਿਰ (Wind) ਸਾਜ਼ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਬੰਸਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਲਗਾਤਾਰ ਫੂਕ (Circular breathing) ਰਾਹੀਂ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਬੰਸਰੀ ਲਗਾਤਾਰ ਸੁਰ (Drone) ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੀ 'ਤੇ ਗੀਤ ਦੀ ਧੁਨ ਜਾਂ ਤਰਜ਼ ਕੱਢੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਿਰਜ਼ਾ, ਜੁਗਨੀ, ਹੀਰ ਅਤੇ ਝੂਮਰ ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਅਲਗੋਜ਼ਿਆਂ ਦੀ ਹਵਾੜੀ ਧੁਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਰੰਗ ਬੰਨ੍ਹਦੀ ਹੈ।

ਢੱਡ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਡਮਰੂ-ਨੁਮਾ ਤਾਲ ਸਾਜ਼ ਹੈ, ਜੋ ਢਾਡੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਾਰੰਗੀ ਦੇ ਨਾਲ ਅਨਿੱਖੜਵੇਂ ਸਾਜ਼ ਵਜੋਂ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਚਮੜੇ ਨਾਲ ਮੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਪਤਲਾ ਇਹ ਸਾਜ਼ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਤੰਦਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਤਿੱਖੀਆਂ ਤਾਲਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਬੀਰ-ਰਸ ਭਰਨ ਲਈ ਢੱਡ 'ਤੇ ਵਾਰਾਂ ਗਾਉਣ ਦੀ ਮਹਾਨ ਪਰੰਪਰਾ ਅੱਜ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ।

ਚਿਮਟਾ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਧਾਤਵੀ ਤਾਲ ਸਾਜ਼ (Idiophone) ਹੈ, ਜੋ ਪੇਂਡੂ ਰਸੋਈ ਦੇ ਚਿਮਟੇ ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਬਣਿਆ। ਲੋਹੇ ਦੀ ਲੰਮੀ ਪੱਤੀ ਨੂੰ ਦੋਹਰਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਪਿੱਤਲ ਦੀਆਂ ਛੈਣੇ-ਨੁਮਾ ਝਾਂਜਰਾਂ (Jingles) ਜੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਚਿਮਟੇ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਦੀ ਲੋਹੇ ਦੀ ਮੁੰਦਰੀ ਜਾਂ ਉਂਗਲ ਨਾਲ ਖੜਕਾ ਕੇ ਨਿਕਲਦੀ ਖੜਕਵੀਂ ਧੁਨੀ ਭੰਗੜੇ, ਸੂਫ਼ੀਆਨਾ ਕਲਾਮ, ਜੁਗਨੀ ਅਤੇ ਜਾਗੋ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਜੋਸ਼ ਭਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਆਲਮ ਲੋਹਾਰ ਨੇ ਇਸ ਸਾਜ਼ ਨੂੰ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਵਾਈ।

ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਪਟਿਆਲਾ-ਰਾਜਪੁਰਾ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਅਤਿ-ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਦੁਰਗ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਨੀਂਹ 1658 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਸਮਰਾਟ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨਵਾਬ ਸੈਫ਼ ਖ਼ਾਨ ਨੇ 'ਸੈਫ਼ਾਬਾਦ' ਵਜੋਂ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਇੱਥੇ ਨਵਾਬ ਸੈਫ਼ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਸਦਕਾ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਚਰਨ ਪਾਏ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1837 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪੁਨਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾ ਕੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ 'ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ' ਰੱਖਿਆ।

ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਾਏ ਨੂਰਮਹਿਲ ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨੂਰਮਹਿਲ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮੁਗ਼ਲ ਕਾਰਵਾਂ-ਸਰਾਏ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਨਿਰਮਾਣ 1618 ਤੋਂ 1620 ਈਸਵੀ ਦੌਰਾਨ ਮੁਗ਼ਲ ਸਮਰਾਟ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਮਲਕਾ ਨੂਰਜਹਾਂ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਹੇਠ ਸ਼ਾਹੀ ਗ੍ਰੈਂਡ ਟਰੰਕ ਰੋਡ (ਸ਼ਾਹੀ ਜਰਨੈਲੀ ਸੜਕ) 'ਤੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਠਹਿਰਾਅ ਲਈ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਰਾਏ ਦਾ ਪੱਛਮੀ 'ਲਾਹੌਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ਾ' ਲਾਲ ਪੱਥਰ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਬੇਮਿਸਾਲ ਮੀਨਾਕਾਰੀ, ਹਾਥੀਆਂ, ਊਂਠਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਮੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਮੂਰਤੀਆਂ ਕਾਰਨ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਦੇ ਆਰਕੀਟੈਕਟਾਂ ਲਈ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ।

ਉਸਤਾਦ ਲਾਲ ਚੰਦ ਯਮਲਾ ਜੱਟ (1914–1991 ਈ.) ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਬਾਬਾ ਬੋਹੜ ਅਤੇ 'ਤੂੰਬੀ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ' ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ-ਤਾਰੀ ਤੂੰਬੀ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਇਆ। ਆਪਣੀ ਖ਼ਾਸ ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀ ਪੱਗ, ਤਹਿਮਤ ਅਤੇ ਤੂੰਬੀ ਦੀ ਟੁਣਕਾਰ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹੀਰ, ਮਿਰਜ਼ਾ, ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਨੂੰ ਰੂਹਾਨੀ ਤੇ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗੀਤ 'ਦਸ ਮੈਂ ਕੀ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚੋਂ ਖੱਟਿਆ' ਅਤੇ 'ਜੁਗਨੀ' ਅੱਜ ਵੀ ਲੋਕ-ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਅਮਰ ਨਮੂਨੇ ਹਨ।

ਕੁਲਦੀਪ ਮਾਣਕ (1949–2011 ਈ.) ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ 'ਕਲੀਆਂ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ' ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ 'ਕਲੀ' ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬੁਲੰਦ, ਦਿਲ-ਕੰਬਾਊ ਅਤੇ ਹੇਕ਼ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਅਮਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੀਤਕਾਰ ਦੇਵ ਥਰੀਕੇ ਵਾਲਾ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਨਾਇਕਾਂ—ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਚਾ ਸੂਰਮਾ, ਜਿਊਣਾ ਮੌੜ, ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ, ਜੱਗਾ ਜੱਟ ਅਤੇ ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ—ਨੂੰ ਘਰ-ਘਰ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਾਈ 'ਤੇਰੇ ਟਿੱਲੇ ਤੋਂ ਸੂਰਤ ਦੀਂਹਦੀ ਆ ਹੀਰ ਦੀ' ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਰਵਉੱਚ ਕਲਾਸੀਕਲ ਰਚਨਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਚਮਕੀਲਾ (1960–1988 ਈ.) ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਜਗਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਚਰਚਿਤ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਿਕਾਰਡ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਲੋਕ-ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਐਲਵਿਸ ਪ੍ਰੈਸਲੇ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਮਰਜੋਤ ਕੌਰ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੋਗਾਣਾ ਜੋੜੀ ਨੇ 1980ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖਾੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਿਆਂਦੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੇਂਡੂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਸੱਚਾਈਆਂ, ਦਾਜ, ਨਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਕਾਮੁਕ ਕਸ਼ਮਕਸ਼ ਨੂੰ ਬੜੀ ਬੇਬਾਕੀ ਨਾਲ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਢਾਲਿਆ। 8 ਮਾਰਚ 1988 ਨੂੰ ਮਹਿਸਮਪੁਰ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਅਣਪਛਾਤੇ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਚਮਕੀਲਾ ਤੇ ਅਮਰਜੋਤ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ।

ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ (1929–2006 ਈ.) ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਜਗਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸਤਿਕਾਰਤ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਲੋਕ-ਗਾਇਕਾ ਸਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕੋਇਲ' (Nightingale of Punjab) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੌਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ, ਸੁਹਾਗ, ਘੋੜੀਆਂ, ਬੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਮਕਬੂਲ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗਾਏ ਗੀਤ 'ਲੱਠੇ ਦੀ ਚਾਦਰ', 'ਮਾਵਾਂ ਤੇ ਧੀਆਂ ਰਲ਼ ਬੈਠੀਆਂ', 'ਸੁੱਚੇ ਸੁੱਚੇ ਮੋਤੀਆਂ ਜੜਿਆ' ਅਤੇ 'ਸੜਕੇ ਸੜਕੇ ਜਾਂਦੀਏ ਮੁਟਿਆਰੇ' ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਅਮਰ ਗੀਤ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੌਰ (1919–1982 ਈ.) ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਮੋਢੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੋਕ-ਗਾਇਕਾ ਸਨ। ਉਹ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਸਨ। 1940ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਮੰਚਾਂ 'ਤੇ ਗਾਉਣਾ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਔਖਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੌਰ ਨੇ ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਗ੍ਰਾਮੋਫ਼ੋਨ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਘਰ-ਘਰ ਪਹੁੰਚਾ ਕੇ ਇਨਕਲਾਬ ਲਿਆਂਦਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ 'ਮਾਵਾਂ ਤੇ ਧੀਆਂ', 'ਘੋੜੀਆਂ', 'ਸੁਹਾਗ' ਅਤੇ 'ਬੋਲੀਆਂ' ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਅਮਰ ਗੀਤ ਗਾਏ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ।

ਆਸਾ ਸਿੰਘ ਮਸਤਾਨਾ (1927–1999 ਈ.) ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਲੋਕ-ਗਾਇਕ ਸਨ। ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ 'ਹੀਰ' ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜਿਸ ਦਰਦ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ, ਉਸਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਮਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗਾਏ ਗੀਤ 'ਬੱਲੇ ਨੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀਏ ਸ਼ੇਰ ਬੱਚੀਏ', 'ਡੋਲੀ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਮਾਰੀਆਂ ਹੀਰ ਚੀਕਾਂ', 'ਕਾਲੀ ਤੇਰੀ ਗੁੱਤ ਤੇ ਪਰਾਂਦਾ ਤੇਰਾ ਲਾਲ ਨੀ' ਅਤੇ 'ਮੈਂ ਜੱਟ ਯਮਲਾ ਪਗਲਾ ਦੀਵਾਨਾ' ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਸਦਾਬਹਾਰ ਗੀਤ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਉਸਤਾਦ ਨੁਸਰਤ ਫ਼ਤਹਿ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ (1948–1997 ਈ.) ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ, ਕ਼ੱਵਾਲ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਸੰਗੀਤ (World Music) ਦੇ ਮਹਾਨ ਦੂਤ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ-ਏ-ਕ਼ੱਵਾਲੀ' (King of Qawwali) ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ, ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ, ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਦੇ ਸੂਫ਼ੀਆਨਾ ਕਲਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਲੌਕਿਕ ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੀਆਂ ਸਰਗਮਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਮੰਚਾਂ 'ਤੇ ਗੂੰਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗੀਤ 'ਦਮ ਮਸਤ ਕਲੰਦਰ', 'ਕਿਨਾ ਸੋਹਣਾ ਤੈਨੂੰ ਰੱਬ ਨੇ ਬਣਾਇਆ', 'ਮੇਰਾ ਪੀਆ ਘਰ ਆਇਆ' ਅਤੇ 'ਸਾਂਸੋਂ ਕੀ ਮਾਲਾ ਪੇ' ਅੱਜ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ ਅਮਰ ਹਨ।

ਵਿਸਾਖੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਰਵਉੱਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੌਮੀ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਹਰ ਸਾਲ 13 ਜਾਂ 14 ਅਪ੍ਰੈਲ (ਵਿਸਾਖ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤਾਰੀਖ਼) ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਿੱਥੇ ਹਾੜ੍ਹੀ ਦੀ ਪੱਕੀ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਣਕ ਦੀ ਵਾਢੀ ਦਾ ਕਿਸਾਨੀ ਜਸ਼ਨ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ 1699 ਈਸਵੀ ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਨੂੰ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ (ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ) ਵਿਖੇ ਖ਼ੰਡੇ ਬਾਟੇ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ 'ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ' ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। 1919 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਨੂੰ ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਦਾ ਖ਼ੂਨੀ ਸਾਕਾ ਵੀ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ।