ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ: ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰਿਆ, ਵੈਦਿਕ ਪਰੁਸ਼ਣੀ, ਦਸਰਾਜਨ ਯੁੱਧ, ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਾਗਰ ਡੈਮ

ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ (Ravi River) ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਹੋਂਦ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅੰਗ ਹੈ। ਰਿਗਵੇਦ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ 'ਪਰੁਸ਼ਣੀ' ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਾਲ ਵਿੱਚ 'ਇਰਾਵਤੀ' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀ ਭੂਗੋਲਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ 'ਹਾਈਡਰਾਓਟਿਸ' (Hydraotes) ਲਿਖਿਆ ਹੈ।

ਇਹ ਦਰਿਆ ਵੈਦਿਕ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਯੁੱਧ 'ਦਸਰਾਜਨ ਯੁੱਧ' (Battle of Ten Kings) ਦੀ ਰਣਭੂਮੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਤਿਅੰਤ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਚਾਰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਸੰਪੂਰਨ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਰਾਵੀ ਦੇ ਕੰਢੇ 'ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ' ਵਸਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਹਲ ਵਾਹ ਕੇ 'ਕਿਰਤ ਕਰੋ, ਨਾਮ ਜਪੋ, ਵੰਡ ਛਕੋ' ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।

---

1. ਉਦਗਮ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਮਾਰਗ

  • ਬੜਾ ਬੰਗਾਲ ਤੋਂ ਉਦਗਮ: ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਾਂਗੜਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਬੜਾ ਬੰਗਾਲ (Bara Bhangal) ਦੇ ਬਰਫ਼ਾਨੀ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਧੌਲਾਧਾਰ ਅਤੇ ਪੀਰ ਪੰਜਾਲ ਪਰਬਤ ਮਾਲਾਵਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।
  • ਚੰਬਾ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲਾਂਘਾ: ਇਹ ਚੰਬਾ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਅਤੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਵਾਦੀ ਵਿੱਚੋਂ ਵਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵੱਧਦਾ ਹੈ।
  • ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ (ਪਠਾਨਕੋਟ): ਮਾਧੋਪੁਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਕੰਡੀ ਵਿਖੇ ਇਹ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
  • ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਸਰਹੱਦ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਕਈ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰਹੱਦ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
  • ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵਹਾਅ: ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੋਲੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੋਇਆ ਇਹ ਝੰਗ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮਦਪੁਰ ਸਿਆਲ ਨੇੜੇ ਚਨਾਬ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਜਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

---

2. ਵੈਦਿਕ ਦਸਰਾਜਨ ਯੁੱਧ (Battle of Ten Kings)

ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਰਜ 'ਦਸਰਾਜਨ ਯੁੱਧ' ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾ ਹੈ:

  • ਪਰੁਸ਼ਣੀ (ਰਾਵੀ) ਦਾ ਕੰਢਾ: ਇਹ ਯੁੱਧ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਭਾਰਤ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸੁਦਾਸ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਲਾਹਕਾਰ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਸਨ) ਅਤੇ ਦਸ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਆਰੀਅਨ ਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਆਰੀਅਨ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਸੰਘ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ) ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਿਆ ਗਿਆ।
  • ਰਾਜਾ ਸੁਦਾਸ ਦੀ ਜਿੱਤ: ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਨੇ ਰਾਵੀ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹ ਤੋੜ ਕੇ ਸੁਦਾਸ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਡੋਬਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਸੁਦਾਸ ਨੇ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਦਸਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸੰਘ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰਾਇਆ। ਇਸ ਜਿੱਤ ਨਾਲ 'ਭਾਰਤ' ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਕਾਇਮ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਨਾਮ 'ਭਾਰਤ' ਪਿਆ।

---

3. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ

ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਸਿੱਖ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਕੇਂਦਰ ਹੈ:

  • ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ (1521 ਈਸਵੀ): ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਵਿਸ਼ਵ ਯਾਤਰਾਵਾਂ (ਉਦਾਸੀਆਂ) ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਵੀ ਦੇ ਸੱਜੇ ਕੰਢੇ 'ਕਰਤਾਰਪੁਰ' (ਰੱਬ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ) ਵਸਾਇਆ।
  • ਸੱਚੀ ਕਿਰਤ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼: ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਆਮ ਕਿਸਾਨ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਖੇਤੀ ਕੀਤੀ, ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਤੇ ਪੰਗਤ (ਲੰਗਰ) ਦੀ ਮਹਾਨ ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 'ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ', 'ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ' ਅਤੇ 'ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ' ਵਰਗੀਆਂ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਬਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕੀਤਾ।
  • ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਲਾਂਘਾ (Kartarpur Corridor): ਸੰਨ 2019 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ 550ਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਮੌਕੇ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਰ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ (ਭਾਰਤ) ਤੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕਰਤਾਰਪੁਰ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਤੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵੀਜ਼ਾ-ਮੁਕਤ ਲਾਂਘਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ।

---

4. ਰਣਜੀਤ ਸਾਗਰ ਡੈਮ (ਥੀਨ ਡੈਮ)

ਪਠਾਨਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਥੀਨ ਵਿਖੇ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ 'ਤੇ ਬਣਿਆ ਰਣਜੀਤ ਸਾਗਰ ਡੈਮ (Ranjit Sagar Dam) ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਣ-ਬਿਜਲੀ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਹੈ:

  • ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਕਾਰਨਾਮਾ: ਸੰਨ 2001 ਵਿੱਚ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ ਇਹ ਡੈਮ 160 ਮੀਟਰ (525 ਫੁੱਟ) ਉੱਚਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਰੌਕ-ਫਿਲ ਡੈਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਮਾਰ ਹੈ।
  • 600 ਮੈਗਾਵਾਟ ਬਿਜਲੀ: ਡੈਮ ਦੇ ਚਾਰ ਟਰਬਾਈਨਾਂ (150 MW ਹਰੇਕ) ਰਾਹੀਂ 600 ਮੈਗਾਵਾਟ ਸਾਫ਼ ਪਣ-ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਅਤੇ ਟਿਊਬਵੈੱਲਾਂ ਨੂੰ ਬਿਜਲੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
  • ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਕੰਡੀ ਬੈਰਾਜ: ਰਣਜੀਤ ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਬਣ ਰਿਹਾ ਇਹ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਰਾਵੀ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਕੇ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੰਢੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਲਈ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆਵੇਗਾ।

---

5. ਇਤਿਹਾਸਕ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਸਵਰਾਜ (1929)

  • ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਵਿਕਾਸ: ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਹਿਰ ਰਾਵੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਅਤੇ ਨੂਰਜਹਾਂ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਰਾਵੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸ਼ਾਹਦਰਾ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ।
  • 31 ਦਸੰਬਰ 1929 - ਪੂਰਨ ਸਵਰਾਜ ਦਾ ਐਲਾਨ: ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ 31 ਦਸੰਬਰ 1929 ਦੀ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਤਿਰੰਗਾ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾਇਆ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਤੋਂ 'ਪੂਰਨ ਸਵਰਾਜ' (ਮੁਕੰਮਲ ਆਜ਼ਾਦੀ) ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ।