ਭੂਮਿਕਾ
ਤੂੰਬੀ (Tumbi) ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਉਹ ਜਾਦੂਈ ਸਾਜ਼ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕਲੌਤੇ ਤਾਰ ਦੀ 'ਟੁਣਕ' ਨਾਲ ਸਮੁੱਚੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਡਾਂਸ ਫ਼ਲੋਰਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬੇਹੱਦ ਹਲਕਾ ਅਤੇ ਛੋਟਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਤੂੰਬੀ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀ ਉੱਚੀ, ਤਿੱਖੀ ਅਤੇ ਥਿੜਕਦੀ ਧੁਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੀਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਦੁੱਤੀ ਊਰਜਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ-ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਤੂੰਬੀ ਦੀ ਜੋ ਥਾਂ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰੀ ਸਾਜ਼ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਹੋਵੇ।
ਤੂੰਬੀ ਦੀ ਕਾਢ ਅਤੇ ਲਾਲ ਚੰਦ ਯਮਲਾ ਜੱਟ
ਹਾਲਾਂਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 'ਤੂੰਬਾ' ਅਤੇ 'ਇਕਤਾਰਾ' ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਸਾਧੂ-ਸੰਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਆਧੁਨਿਕ ਛੋਟੀ ਤੂੰਬੀ ਨੂੰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਕਬੂਲ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਸਿਹਰਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਮਰ ਲੋਕ-ਗਾਇਕ ਲਾਲ ਚੰਦ ਯਮਲਾ ਜੱਟ (1910–1991) ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
- ਯਮਲਾ ਜੱਟ ਜੀ ਨੇ ਵੱਡੇ ਤੂੰਬੇ ਨੂੰ ਸਫ਼ਰ ਦੌਰਾਨ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਔਖਿਆਈ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਲੱਕੜੀ ਦੀ ਸੋਟੀ 'ਤੇ ਸੁੱਕੀ ਲੌਕੀ ਫਿੱਟ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਤਾਰ ਵਾਲੀ ਤੂੰਬੀ ਬਣਾਈ।
- ਯਮਲਾ ਜੱਟ ਨੇ ਜਦੋਂ ਤੂੰਬੀ ਦੀ ਛਹਿਬਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਲੋਕ-ਗੀਤ (ਜਿਵੇਂ "ਦਸ ਮੈਂ ਕੀ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚੋਂ ਖੱਟਿਆ" ਅਤੇ "ਸਤਿਗੁਰ ਨਾਨਕ ਆ ਗਏ") ਗਾਏ, ਤਾਂ ਤੂੰਬੀ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੀ ਕੌਮੀ ਪਛਾਣ ਬਣ ਗਈ।
ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਅੰਗ
ਤੂੰਬੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਰਲ ਪਰ ਕਲਾਤਮਕ ਹੈ:
- ਤੂੰਬਾ (Resonator): ਇਹ ਕਿਸੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਦੀ ਲੱਕੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਵੇਲ 'ਤੇ ਪੱਕ ਕੇ ਸੁੱਕ ਚੁੱਕੀ ਗੋਲ ਲੌਕੀ (Gourd/ਕੱਦੂ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਸਾਰੇ ਬੀਜ ਕੱਢ ਕੇ ਇਸਨੂੰ ਪੋਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਾਸਿਓਂ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਖੱਲ ਦੀ ਮੜ੍ਹਾਈ: ਤੂੰਬੇ ਦੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਮੂੰਹ 'ਤੇ ਭਿੱਜੀ ਹੋਈ ਬੱਕਰੀ ਦੀ ਬਾਰੀਕ ਖੱਲ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਗੂੰਦ ਨਾਲ ਪੱਕੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਖੱਲ ਤਾਰ ਦੇ ਕੰਪਨ ਨੂੰ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵਧਾ ਕੇ ਬਾਹਰ ਭੇਜਦੀ ਹੈ।
- ਡੰਡੀ: ਲਗਭਗ ਡੇਢ ਫੁੱਟ ਲੰਬੀ ਗੋਲ ਸ਼ੀਸ਼ਮ ਦੀ ਡੰਡੀ ਤੂੰਬੇ ਦੇ ਆਰ-ਪਾਰ ਲੰਘਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਤਾਰ ਅਤੇ ਕੰਨ (ਖੂੰਟੀ): ਡੰਡੀ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਸਿਰੇ 'ਤੇ ਲੱਕੜ ਦੀ ਖੂੰਟੀ (ਕੰਨ) ਲਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਸਟੀਲ ਦੀ ਤਾਰ ਬੰਨ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤਾਰ ਹੇਠਾਂ ਚਮੜੇ ਦੇ ਉੱਪਰ ਰੱਖੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਘੋੜੀ ਉੱਤੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੈ।
ਵਜਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ
- ਵਾਦਕ ਤੂੰਬੀ ਦੀ ਡੰਡੀ ਨੂੰ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਫੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਡੰਡੀ 'ਤੇ ਉਂਗਲਾਂ ਦਬਾ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਰ (ਨੋਟਸ) ਕੱਢਦਾ ਹੈ।
- ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਉਂਗਲ (Index Finger) ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਤਾਰ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਛੇੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ 'ਟੁਣ-ਟੁਣ-ਟੁਣ' ਦੀ ਤੇਜ਼ ਤਾਲਮਈ ਆਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਭੰਗੜਾ ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਪੌਪ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ
- ਭੰਗੜੇ ਦਾ ਦਿਲ: ਆਧੁਨਿਕ ਭੰਗੜੇ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਤੂੰਬੀ ਦਾ ਰਿਫ਼ (Tumbi Loop) ਨਾ ਵੱਜੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਥਿੜਕਣੋਂ ਨਹੀਂ ਹਟਦੇ।
- ਕੌਲੰਬੀਆ ਅਤੇ ਹਿੱਪ-ਹੌਪ: ਸੰਨ 2000 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਐਮਸੀ (Panjabi MC) ਨੇ ਕੁਲਦੀਪ ਮਾਣਕ ਦੇ ਗੀਤ ਦੀ ਤੂੰਬੀ ਵਾਲੀ ਧੁਨ ਨੂੰ ਵਰਤ ਕੇ "ਮੁੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਰਹੀਂ" ਟਰੈਕ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸਨੇ ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਚਾਰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜੇ-ਜ਼ੀ (Jay-Z) ਵਰਗੇ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਰੈਪਰਾਂ ਨੇ ਇਸ 'ਤੇ ਗੀਤ ਗਾਏ।
ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੂੰਬੀ ਮਾਸਟਰ
- ਲਾਲ ਚੰਦ ਯਮਲਾ ਜੱਟ, ਕੁਲਦੀਪ ਮਾਣਕ, ਮਨਮੋਹਨ ਵਾਰਿਸ, ਸੁਖਸ਼ਿੰਦਰ ਸ਼ਿੰਦਾ, ਅਤੇ ਵਿਜੇ ਯਮਲਾ (ਯਮਲਾ ਜੱਟ ਦੇ ਪੋਤੇ)।
ਹਵਾਲੇ
- ਅਲਕਾ ਪਾਂਡੇ (1999), Folk Music and Musical Instruments of Punjab, Mapin.
- ਡਾ. ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ (2001), ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਲਾਲ ਚੰਦ ਯਮਲਾ ਜੱਟ (1985), ਮੇਰੇ ਗੀਤ ਤੇ ਤੂੰਬੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ।