ਭੂਮਿਕਾ
ਅਜੀਤ ਕੌਰ (ਜਨਮ 1934 ਈ.) ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਉਹ ਨਿਧੜਕ, ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਨੂੰ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾਇਆ। ਅਜੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਪੁਰਸ਼-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਦੇ ਦਰਦ, ਉਸਦੀ ਦੇਹ ਅਤੇ ਰੂਹ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼, ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਖੋਖਲੇਪਣ ਅਤੇ ਇਕੱਲਤਾ ਨੂੰ ਜਿਸ ਬੇਬਾਕੀ ਨਾਲ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ, ਉਸਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਲੇਖਕਾਵਾਂ ਦੀ ਮੋਹਰੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਜਨਮ ਅਤੇ ਆਰੰਭਿਕ ਜੀਵਨ
- ਅਜੀਤ ਕੌਰ ਦਾ ਜਨਮ 1934 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਇੱਕ ਖਾਂਦੇ-ਪੀਂਦੇ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।
- 1947 ਦੀ ਦੇਸ਼-ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਛੱਡ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਆਉਣਾ ਪਿਆ।
- ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਇਕਨਾਮਿਕਸ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਐੱਮ.ਏ. ਕੀਤੀ।
- ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਦੁਖਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਿਆ—ਨਾਕਾਮ ਵਿਆਹ, ਇਕੱਲਿਆਂ ਧੀਆਂ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਦਮਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਛੋਟੀ ਧੀ ਕਾਂਦੀਆ ਦਾ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਲੱਗਣ ਕਾਰਨ ਦਰਦਨਾਕ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਲਮ ਨੂੰ ਅਗਨੀ ਵਰਗਾ ਬਲ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।
ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀਆਂ: 'ਖ਼ਾਨਾਬਦੋਸ਼' ਅਤੇ 'ਕੂੜਾ ਕਬਾੜਾ'
ਅਜੀਤ ਕੌਰ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਸਿਖ਼ਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀਆਂ ਹਨ:
- ਖ਼ਾਨਾਬਦੋਸ਼ (1982):
- ਇਸ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਰਚਿਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਝੱਖੜਾਂ, ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਇੱਕ ਇਕੱਲੀ ਔਰਤ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਲੁਕਾਅ ਦੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
- ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 1985 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਵੱਕਾਰੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
- ਕੂੜਾ ਕਬਾੜਾ:
- 'ਖ਼ਾਨਾਬਦੋਸ਼' ਦਾ ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਅਸਹਿ ਦਰਦ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬੇਰੁਖ਼ੀ ਨੂੰ ਦਿਲ-ਹਲੂਣਵੇਂ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ।
ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਨਾਵਲ
ਅਜੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਜੋ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਈਆਂ:
- ਗੁਲਬਾਨੋ: ਇੱਕ ਗ਼ਰੀਬ ਟਾਂਗੇ ਵਾਲੇ ਦੀ ਘੋੜੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਦਰਦਨਾਕ ਕਹਾਣੀ।
- ਮਹਿਕ ਦੀ ਮੌਤ: ਔਰਤ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੇ ਕਤਲ ਦਾ ਚਿੱਤਰਣ।
- ਬੁੱਤਸ਼ਿਕਨ, ਫ਼ਾਲਤੂ ਔਰਤ, ਸਾਵੀਆਂ ਚਿੜੀਆਂ, ਨਵਾਂ ਟਰੱਕ: ਸਮਾਜਿਕ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਬੇਪਰਦ ਕਰਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ।
- ਨਾਵਲਟ: ਧੁੱਪ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਪੋਸਟ ਮਾਰਟਮ, ਕੱਟੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ।
ਫ਼ੋਸਵਾਲ (FOSWAL) ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦੇਣ
ਅਜੀਤ ਕੌਰ ਕੇਵਲ ਲੇਖਿਕਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਅਮਨ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਦੀ ਮੋਹਰੀ ਆਗੂ ਹਨ:
- ਉਹਨਾਂ ਨੇ Foundation of SAARC Writers and Literature (FOSWAL) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।
- ਇਸ ਮੰਚ ਰਾਹੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼, ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ, ਨੇਪਾਲ, ਭੂਟਾਨ, ਮਾਲਦੀਵ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ, ਕਵੀਆਂ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਇੱਕ ਸਾਂਝੇ ਮੰਚ 'ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ।
- ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ 'ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਫ਼ਾਈਨ ਆਰਟਸ ਐਂਡ ਲਿਟਰੇਚਰ' ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜੋ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ।
ਵੱਡੇ ਸਨਮਾਨ
- ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ (2006) – ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ।
- ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ (1985)
- ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਸਨਮਾਨ (ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ)।
ਹਵਾਲੇ
- ਡਾ. ਗੁਰਬਚਨ (1990), ਅਜੀਤ ਕੌਰ ਦਾ ਗਲਪ-ਸੰਸਾਰ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ।
- ਡਾ. ਧਨਵੰਤ ਕੌਰ (2000), ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਅਜੀਤ ਕੌਰ (1982), ਖ਼ਾਨਾਬਦੋਸ਼, ਆਰਸੀ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ.