ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ: ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਿਆ, ਵੈਦਿਕ ਵਿਪਾਸ਼ਾ, ਸਿਕੰਦਰ ਦੀ ਵਾਪਸੀ, ਸਿੰਧੂ ਡਾਲਫ਼ਿਨ ਦਾ ਘਰ ਅਤੇ ਪੌਂਗ ਡੈਮ

ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ (Beas River) ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੰਜ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਨਿਰਮਲ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਪੱਖੋਂ ਅਮੀਰ ਦਰਿਆ ਹੈ। ਰਿਗਵੇਦ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ 'ਵਿਪਾਸ਼ਾ' (ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਨਦੀ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੇ ਰਚੇਤਾ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵੇਦ ਵਿਆਸ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮਕਰਨ 'ਬਿਆਸ' ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ 'ਹਾਈਫਾਸਿਸ' (Hyphasis) ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦਰਿਆ ਹੈ ਜੋ ਹਿਮਾਲਿਆ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸੰਗਮ (ਹਰੀਕੇ ਪੱਤਣ) ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸੀਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਿਆ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਜੇਤਾ ਸਿਕੰਦਰ ਮਹਾਨ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਹੱਦ ਬਣਿਆ ਸੀ। ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਲੋਪ ਹੋ ਰਹੀ 'ਸਿੰਧੂ ਡਾਲਫ਼ਿਨ' (Indus River Dolphin) ਦੀ ਇੱਕਮਾਤਰ ਪਨਾਹਗਾਹ ਹੈ।

---

1. ਉਦਗਮ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਮਾਰਗ

  • ਬਿਆਸ ਕੁੰਡ ਤੋਂ ਉਦਗਮ: ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੀਰ ਪੰਜਾਲ ਪਰਬਤ ਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰੋਹਤਾਂਗ ਦੱਰੇ (Rohtang Pass) ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕਿਨਾਰੇ 'ਬਿਆਸ ਕੁੰਡ' (ਉਚਾਈ 4,361 ਮੀਟਰ) ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
  • ਕੁੱਲੂ ਅਤੇ ਕਾਂਗੜਾ ਘਾਟੀ: ਇਹ ਮਨਾਲੀ, ਕੁੱਲੂ, ਮੰਡੀ ਅਤੇ ਕਾਂਗੜਾ ਦੀਆਂ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਵਾਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਪੰਡੋਹ ਡੈਮ ਰਾਹੀਂ ਇਸਦਾ ਕੁਝ ਪਾਣੀ ਸੁਰੰਗ ਰਾਹੀਂ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਵੱਲ ਵੀ ਮੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ (ਬਿਆਸ-ਸਤਲੁਜ ਲਿੰਕ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ)।
  • ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼: ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਤਲਵਾੜਾ ਵਿਖੇ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੈਦਾਨੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
  • ਦੋਆਬਾ ਅਤੇ ਮਾਝੇ ਦੀ ਹੱਦ: ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦਿਆਂ ਇਹ ਦਰਿਆ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਤੇ ਕਪੂਰਥਲਾ (ਦੋਆਬਾ) ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੇ ਤਰਨ ਤਾਰਨ (ਮਾਝਾ) ਵਿਚਕਾਰ ਕੁਦਰਤੀ ਵੰਡ ਕਰਦਾ ਹੈ।
  • ਹਰੀਕੇ ਪੱਤਣ ਵਿਖੇ ਸੰਗਮ: 470 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਇਹ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਅਤੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੀ ਸੀਮਾ 'ਤੇ ਹਰੀਕੇ ਪੱਤਣ ਵਿਖੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

---

2. ਸਿਕੰਦਰ ਮਹਾਨ ਦੀ ਵਾਪਸੀ (326 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ)

ਵਿਸ਼ਵ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਦਾ ਨਾਮ ਸਿਕੰਦਰ ਮਹਾਨ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਹੱਦ ਵਜੋਂ ਸੁਨਹਿਰੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ:

  • ਸਿਕੰਦਰ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਵਿਦਰੋਹ: ਯੂਨਾਨ ਤੋਂ ਮਿਸਰ, ਈਰਾਨ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਨੂੰ ਜਿੱਤਦਾ ਹੋਇਆ ਸਿਕੰਦਰ 326 ਈ.ਪੂ. ਵਿੱਚ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ (ਹਾਈਫਾਸਿਸ) ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਠਿਨ ਮੌਸਮ, ਬਿਆਸ ਦੇ ਉਫ਼ਾਨ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਮਗਧ ਸਾਮਰਾਜ (ਨੰਦ ਵੰਸ਼) ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਾਥੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
  • 12 ਵਿਸ਼ਾਲ ਵੇਦੀਆਂ (Altars of Alexander): ਸਿਕੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਬਹੁਤ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਅੰਤ ਉਸਨੂੰ ਹਾਰ ਮੰਨਣੀ ਪਈ। ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਜੋਂ ਉਸਨੇ ਬਿਆਸ ਦੇ ਕੰਢੇ 12 ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਵੇਦੀਆਂ (Altars) ਬਣਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਮੋੜ ਲਿਆ।

---

3. ਪੌਂਗ ਡੈਮ (ਮਹਾਰਾਣਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਾਗਰ)

ਹਿਮਾਚਲ-ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹੱਦ 'ਤੇ ਤਲਵਾੜਾ ਨੇੜੇ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ 'ਤੇ ਬਣਿਆ ਪੌਂਗ ਡੈਮ (Pong Dam) ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਡੈਮ (Earth-fill Dam) ਹੈ:

  • ਉਸਾਰੀ: ਸੰਨ 1974 ਵਿੱਚ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ ਇਹ ਡੈਮ 133 ਮੀਟਰ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਝੀਲ ਨੂੰ 'ਮਹਾਰਾਣਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਾਗਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
  • ਪੰਛੀ ਪਨਾਹਗਾਹ (ਰਾਮਸਰ ਸਾਈਟ): ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਝੀਲ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਮਸਰ ਸਾਈਟ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਇਬੇਰੀਆ, ਤਿੱਬਤ ਅਤੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਤੋਂ 1,00,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦੁਰਲੱਭ 'ਬਾਰ-ਹੈੱਡਡ ਗੀਜ਼' (Bar-headed Goose)।
  • ਬਿਜਲੀ ਤੇ ਸਿੰਚਾਈ: ਇਸ ਡੈਮ ਤੋਂ 396 ਮੈਗਾਵਾਟ ਸਾਫ਼ ਪਣ-ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਪਾਣੀ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

---

4. ਸਿੰਧੂ ਡਾਲਫ਼ਿਨ: ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਰਾਜ ਜਲ-ਜੀਵ

ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਦਰਿਆਈ ਵਾਤਾਵਰਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅਤਿ-ਨਾਜ਼ੁਕ ਅਤੇ ਅਲੋਪ ਹੋ ਰਹੀ *ਸਿੰਧੂ ਡਾਲਫ਼ਿਨ (Indus River Dolphin - Platanista gangetica minor)* ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਧ-ਫੁੱਲ ਰਹੀ ਹੈ:

  • ਖੋਜ: ਸੰਨ 2007 ਵਿੱਚ ਵਣ ਜੀਵ ਮਾਹਿਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਇਸ ਅੰਨ੍ਹੀ ਡਾਲਫ਼ਿਨ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਆਬਾਦੀ ਲੱਭੀ ਗਈ ਜੋ ਗੂੰਜ (Echolocation) ਰਾਹੀਂ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲੱਭਦੀ ਹੈ।
  • ਸਟੇਟ ਐਕੁਆਟਿਕ ਐਨੀਮਲ (2019): ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਜੀਵ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ 2019 ਵਿੱਚ ਸਿੰਧੂ ਡਾਲਫ਼ਿਨ ਨੂੰ 'ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਰਾਜ ਜਲ-ਜੀਵ' ਐਲਾਨਿਆ ਅਤੇ ਤਲਵਾੜਾ ਤੋਂ ਹਰੀਕੇ ਪੱਤਣ ਤੱਕ ਦੇ 185 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਖੇਤਰ ਨੂੰ 'ਬਿਆਸ ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਰਿਜ਼ਰਵ' (Beas Conservation Reserve) ਵਜੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ।

---

5. ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੱਤਵ

  • ਸ੍ਰੀ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ (ਬਾਉਲੀ ਸਾਹਿਬ): ਤੀਜੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 84 ਪੌੜੀਆਂ ਵਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬਾਉਲੀ ਸਾਹਿਬ ਬਣਵਾਈ, ਜਿੱਥੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਭੇਦਭਾਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਪਾਣੀ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ।
  • ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ (ਰਾਧਾ ਸੁਆਮੀ ਸਤਿਸੰਗ ਬਿਆਸ): ਬਿਆਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਖੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਲੱਖਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਤਿਸੰਗ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।