ਜਨਮ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦਾ ਅਦੁੱਤੀ ਮਾਰਗ
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਤੀਜੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 5 ਮਈ 1479 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਬਾਸਰਕੇ ਗਿੱਲਾਂ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਵਿਖੇ ਪਿਤਾ ਤੇਜ ਭਾਨ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮਾਤਾ ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਦੋ ਸਪੁੱਤਰ—ਬਾਬਾ ਮੋਹਨ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਮੋਹਰੀ ਜੀ, ਅਤੇ ਦੋ ਸਪੁੱਤਰੀਆਂ—ਬੀਬੀ ਦਾਨੀ ਜੀ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ ਸਨ।
ਮੁੱਢਲੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਆਪ ਜੀ ਵੈਸ਼ਨਵ ਮੱਤ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਨ ਅਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਗੰਗਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ ਹਰਿਦੁਆਰ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। 61 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਆਪ ਜੀ ਨੇ 21 ਵਾਰ ਗੰਗਾ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਤੀਜੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬੀਬੀ ਅਮਰੋ ਜੀ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ) ਦੇ ਮੁੱਖੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸੁਣੀ। ਬਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ ਆਪ ਜੀ ਅੰਦਰ ਗੁਰੂ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਤੀਬਰ ਤਾਂਘ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਆਪ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਗਏ।
ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਬਿਰਧ ਉਮਰ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਣਥੱਕ ਸੇਵਾ ਆਰੰਭੀ। ਆਪ ਜੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਤੋਂ 6 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਪੈਦਲ ਜਾ ਕੇ ਜਲ ਦੀ ਗਾਗਰ ਭਰ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਜੋ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਸਕਣ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਲਗਾਤਾਰ 12 ਸਾਲ (1540–1552) ਇਹ ਸੇਵਾ ਨਿਰੰਤਰ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਗਾਗਰ ਲਿਆਉਂਦਿਆਂ ਆਪ ਜੀ ਜੁਲਾਹੇ ਦੇ ਖੱਡੇ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਪਰ ਜਲ ਦੀ ਗਾਗਰ ਨੂੰ ਸਿਰ ਤੋਂ ਡਿੱਗਣ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਜੁਲਾਹੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ? ਅਮਰੂ ਨਿਥਾਵਾਂ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ!" ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਗਲ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ਵਰਦਾਨ ਦਿੱਤਾ:
"ਅਮਰਦਾਸ ਨਿਥਾਵਿਆਂ ਦਾ ਥਾਂ, ਨਿਓਟਿਆਂ ਦੀ ਓਟ, ਨਿਆਸਰਿਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਨਿਧਰਿਆਂ ਦੀ ਧਰ, ਨਿਤਾਣਿਆਂ ਦਾ ਤਾਣ, ਨਿਮਾਣਿਆਂ ਦਾ ਮਾਣ!"
ਸੰਨ 1552 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ 73 ਸਾਲਾ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ।
ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਕਾਰਜ
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੁੱਖ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਨਕਲਾਬ ਲਿਆਂਦਾ:
1. ਬਾਉਲੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ (ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ)
ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ 84 ਪੌੜੀਆਂ ਵਾਲੀ ਬਾਉਲੀ ਸਾਹਿਬ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉੱਚੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਨੀਵੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਨੂੰ ਖੂਹਾਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਭਰਨ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹ ਬਾਉਲੀ ਬਣਾ ਕੇ ਸਭ ਜਾਤਾਂ, ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇੱਕੋ ਘਾਟ 'ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਬਰਾਬਰ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦਾ ਕੋੜ੍ਹ ਜੜ੍ਹੋਂ ਹਿੱਲ ਗਿਆ।
2. 'ਪਹਿਲੇ ਪੰਗਤ ਪਾਛੈ ਸੰਗਤ' ਦਾ ਪੱਕਾ ਨਿਯਮ
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੋ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦਭਾਵ ਦੇ ਸਾਂਝੀ ਪੰਗਤ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਲੰਗਰ ਛਕਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਲੰਗਰ ਵਿੱਚ ਮੋਟੇ ਅੰਨ ਦੀ ਰੋਟੀ ਛਕਣੀ ਪਈ। ਅਕਬਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਪ੍ਰਥਾ ਤੋਂ ਏਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸਨੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਲਈ ਜਾਗੀਰ ਭੇਟ ਕਰਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਲੰਗਰ ਸੰਗਤ ਦੀ ਕਿਰਤ ਕਮਾਈ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਸ਼ਾਹੀ ਦਾਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
3. ਸਤੀ ਪ੍ਰਥਾ ਅਤੇ ਪਰਦਾ ਪ੍ਰਥਾ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ
ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ 'ਤੇ ਵਿਧਵਾ ਔਰਤ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀਅ ਚਿਖਾ ਵਿੱਚ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ (ਸਤੀ ਪ੍ਰਥਾ)। ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਘੋਰ ਅਮਾਨਵੀ ਕੁਰੀਤੀ ਵਿਰੁੱਧ ਪੁਰਜ਼ੋਰ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ ਅਤੇ ਫ਼ੁਰਮਾਇਆ:
"ਸਤੀਆ ਏਹਿ ਨ ਆਖੀਅਨਿ ਜੋ ਮੜ੍ਹੀਆ ਲਗਿ ਜਲੰਨਿ੍ਹ ॥ ਨਾਨਕ ਸਤੀਆ ਜਾਣੀਅਨਿ੍ਹ ਜਿ ਬਿਰਹੇ ਚੋਟ ਮਰੰਨਿ੍ਹ ॥" (ਅੰਗ 787)
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵਿਧਵਾ ਵਿਆਹ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਉੱਤੇ ਥੋਪੀ ਗਈ ਪਰਦਾ ਪ੍ਰਥਾ (ਘੁੰਡ ਕੱਢਣ) ਨੂੰ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ।
4. 22 ਮੰਜੀਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ (ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਢਾਂਚਾ)
ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਦਾ ਘੇਰਾ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਸਮੁੱਚੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ 22 ਮੰਜੀਆਂ (ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕੇਂਦਰਾਂ) ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ। ਹਰੇਕ ਮੰਜੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ 52 ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਬੀਬੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਵਜੋਂ ਵੱਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ।
ਅਲੌਕਿਕ ਰਚਨਾ: ਅਨੰਦੁ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਬਾਣੀ
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਲ ਬਾਣੀ 907 ਸ਼ਬਦ/ਸਲੋਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ 17 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਰਚਨਾ 'ਅਨੰਦੁ ਸਾਹਿਬ' (ਰਾਗ ਰਾਮਕਲੀ) ਹੈ, ਜਿਸਦੀਆਂ 40 ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਖ਼ੁਸ਼ੀ, ਗ਼ਮੀ, ਨਿਤਨੇਮ, ਅਤੇ ਸਮਾਗਮ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ 'ਤੇ ਅਨੰਦੁ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
"ਅਨੰਦੁ ਭਇਆ ਮੇਰੀ ਮਾਏ ਸਤਿਗੁਰੂ ਮੈ ਪਾਇਆ ॥ ਸਤਿਗੁਰੁ ਤ ਪਾਇਆ ਸਹਜ ਸੇਤੀ ਮਨਿ ਵਜੀਆ ਵਾਧਾਈਆ ॥" (ਅੰਗ 917)
ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੀ ਸੌਂਪਣਾ ਅਤੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ
ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜਵਾਈ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ) ਦੀ ਅਨੰਤ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਪਰਖ ਕੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ। 1 ਸਤੰਬਰ 1574 ਈਸਵੀ ਨੂੰ 95 ਸਾਲ ਦੀ ਵਡੇਰੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾ ਗਏ।