ਭੂਮਿਕਾ
ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਉਹ ਸਿਰਮੌਰ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ, ਖੋਜ, ਕੋਸ਼ਕਾਰੀ ਅਤੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਹੌਸਲਾ-ਅਫ਼ਜ਼ਾਈ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ੇਰਾਂਵਾਲਾ ਗੇਟ ਸਥਿਤ 'ਭਾਸ਼ਾ ਭਵਨ' ਇਸ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਸੱਤ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਮਿਆਰੀਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ: ਪੈਪਸੂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ
- 1948 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਅੱਠ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੈਪਸੂ (PEPSU) ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ 'ਪੰਜਾਬੀ ਮਹਿਕਮਾ' ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
- ਗਿਆਨੀ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇਸ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਬਣੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਣਥੱਕ ਮਿਹਨਤ ਸਦਕਾ ਇਸ ਅਦਾਰੇ ਨੇ ਅਥਾਹ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ।
- 1956 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਪੈਪਸੂ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰਲੇਵਾਂ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਨਾਮ 'ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ' ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।
- ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਦਫ਼ਤਰਾਂ, ਅਦਾਲਤਾਂ ਅਤੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ।
ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਅਤੇ ਕੋਸ਼ਕਾਰੀ
ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ੍ਹੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀਆਂ ਵਿਕਸਿਤ ਬੋਲੀਆਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ:
- ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼ (ਸ਼ਬਦ-ਕੋਸ਼): ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਛੇ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ 'ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼' ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਸ਼ਬਦ-ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਰੋਤ ਹੈ।
- ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਕੋਸ਼ (ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ): ਆਮ ਗਿਆਨ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਦਰਜਨਾਂ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
- ਸਾਹਿਤਕ ਰਸਾਲੇ: ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਾਸਿਕ ਰਸਾਲਾ 'ਜਨ ਸਾਹਿਤ', ਹਿੰਦੀ ਦਾ 'ਪੰਕਜ' ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਦਾ 'ਪਰਵਾਜ਼' ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
- ਕਲਾਸੀਕਲ ਸਾਹਿਤ: ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ, ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ, ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ, ਕਿੱਸਾ-ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਕਲਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸੰਸਕਰਨ ਸਸਤੇ ਮੁੱਲ 'ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਏ।
ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਪੁਰਸਕਾਰ
ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਹਰ ਸਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉੱਘੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਕਵੀਆਂ, ਨਾਟਕਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੂਬੇ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਸਨਮਾਨ 'ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਪੁਰਸਕਾਰ' (ਜਿਸ ਵਿੱਚ 10 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਨਕਦ, ਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਤਾਮਰ-ਪੱਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ) ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
- ਗਿਆਨੀ ਲਾਲ ਸਿੰਘ (1985), ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ, ਭਾਸ਼ਾ ਭਵਨ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਡਾ. ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ (1995), ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ।
- ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ (2010), ਡਾਇਰੈਕਟਰੀ ਆਫ਼ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਪਟਿਆਲਾ.